كليات يك مفهوم كلى مىتوان به دست آورد . تلگرافات فوق الذكر حاكى است كه آلمانها در اين نقطه از ميدان روزى چهارصد هزار خمپاره مىريزند و چنانچه معادل اين مقدار از طرف قواى فرانسه ريخته نشود لااقل سيصد هزار به سوى خصم افكنده مىشود .
يوميه ريزش هفتصد هزار گلوله و خمپاره يك محيط كوچك آن هم گلوله توپهاى دهان فراخ دورهء جديد كه از بيست من تا سيصد من وزن هريك از آنهاست از تصور چنين محشر عظيمى بدن انسان مىلرزد . نتيجهء ترقى دنيا يا تمدن مادى اروپاست ، حاصل دسترنج طبقات رنجبر ملل آن قطعه و ثمره منافع و فوايدى است كه متحدين جهان از ملل وحشى و نيم وحشى اقطار دنيا تا حال فراهم كردهاند !
در محاربهء 1870 فرانسه و آلمان در تمام مدت جنگ بيش از سيصد هزار گلوله از طرف قشون فرانسه مصرف نگرديد . در جنگهاى 1905 ژاپن و روسيه در منچورى در كليهء مدت حرب هفتصد و پنجاه هزار عدد گلوله توپ و خمپاره از قشون روسيه در شرق اقصى انداخته شد . در مهاجمات بيست روزهء سپتامبر قشونهاى فرانسه و انگليس به فرونت آلمان قواى دولتين پنج مليان عدد گلوله توپ و خمپاره به مواقع جنگى آلمان فرو ريختند اينك در همين جنگ وردن كه تقريبا به قدر محاربات شامپاين طول كشيده است قريب چهارده مليان گلولهء توپ و خمپاره مصرف گرديده كه چنانچه حد وسط وزن گلولههاى كوچك و بزرگ را حساب نمائيم قاعدة بايستى بيست كرور خروار مواد ناريه طرفين به سر هم ريخته باشند . چنانچه ترقى صنايع جنگى را مقياس تمدن مادى اروپا مقايسه نمائيم چهار برابر ساير اختراعات صنعت حربى و اسلحهسازى ترقى كرده است .
حد اعلاى كارخانجات و صنايع جنگى امروزه كه به نمايش آمده است خمپاره و گلوله عامل حقيقى حوادث كنونى گرديده و بهطور كلى بايد گفت هر طرفى بتواند بيشتر خمپاره داشته باشد توانائى جنگ مخصوص با اوست . مقياس كارخانهجات گلولهسازى طرفين به وضع هولناكى بر وسعت افزوده است . همهچيز در هر جا مبدل به كارخانهء اسلحهسازى شده است . به علاوه مقادير عظيمى از امريكا براى متفقين گلوله و خمپاره وارد مىگردد . كارخانهجات اسلحهسازى فرانسه حالا نسبت به اول جنگ سيزده مرتبه زيادتر شده است . كارخانجات نظامى روسيه نسبت به ابتداى حرب يك به دو و نيم بالغ شده است . بديهى است يك مملكت صنعتى مثل انگلستان لااقل از يك بر بيست بالغ شده و به علاوه كارخانجات اتازونى نيز غالبا براى اين سه دولت كار مىنمايد .
اما در خصوص آلمان چندى قبل لرد كيچنر وزير جنگ انگليس براى تهيج وزارت قورخانه و لزوم برابرى با خصم اظهار داشت كه در كارخانجات مملكت آلمان به قدرى
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4529
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٥٢٩