آوردهاند از معلومات اجمالى كه ناچار تاكنون براى جناب ايشان حاصل شده چه تصورى در باب ترقيات آتيهء اين ملك و ملت مىفرمائيد ؟ و عقيدهء شخصى آن جناب در چه نقطه تمركز يافته ؟ ( به جاى تمركز اگر منتهى مىنوشت بهتر نبود ؟ ) وزير معظم با يك طرزى كه آثار خرمى از وجناتشان هويدا بود اظهار مسرت از وضع سلوك و مهماننوازى ايرانيها نموده و گفتند كه ملت ايران بسيار مهربان و سكونتطلب بوده و به علاوه چنانچه سابقا تصور مىكردند احساسات ضد اروپائى نداشته و به عبارتى ديگر « فاناتيزم » ندارند و تا درجهاى هم زرنگى و هوش و استعداد طبيعىشان آنچه تفرس شده شايستهء تحسين است ، ولى حس فعاليت و جديت كمتر در آنها يافت مىشود و مثل اينكه فطرتا تنبلى را بر فعاليت ترجيح مىدهند .
راجع به سياست دولت روسيه در ايران استفسار شد كه آيا آن جناب مىتوانند مسلك كنونى اولياء دولت امپراطورى را كه در ايران تعقيب مىشود اظهار و پيشگوئى از آتيه نيز بفرمائيد ؟ جناب وزير مختار جوابا بيان داشتند كه نمىتوانند سياست دولت امپراطورى را در ايران بهطور قطعى اظهار فرمايند ولى آنچه دربار سنپطرزبورق به جناب ايشان دستورالعمل دادهاند استحكام روابط دوستى معنوى فيما بين دولتين عليتين و اهتمام در تزئيد حيثيت و استقلال اين مملكت و معاونت و مساعدت در اصلاحاتى كه جديدا شروع شده و مىشود و در ضمن بيان داشتند البته واضح است كه در روسيه دو حزب مختلف المسلك متباين المشرب هستند ، يكى معتقد بر اين است كه ايرانيان بنفسه با مساعدت لازمهء همسايگان مىتوانند از عهدهء اداره كردن امور مملكت خود برآيند .
حزب ديگر رأى و عقايد سياسيشان بر خلاف اين است . ولى عقيدهء زمامداران امور دولت امپراطورى در اين نقطه تمركز يافته كه بايد مساعدت لازمه را با حكومت ايران براى موفقيت در اداره كردن امور مملكت نمود .
سؤال و جوابى كه در باب اشغال نظامى روس و تخليهء ايران از او مىشود در جواب مىگويد كه عقيدهء من و رئيس الوزراى سابق و جانشين قفقاز در تخليه است و به جاى پنج مليون منات كه صرف قشونكشى شده اگر صرف حوائج مفيده داخلهء روس مىشد بهتر بود و اول تخليه در ماه آوريل از قزوين شروع مىشود مگر معدودى كه براى حفظ قونسلگرى لازم است .
در موضوع سياست ايران و مشروطيت آن سؤال شد كه آيا هيچ اولياء دولت امپراطورى تصور مىفرمايند كه ممكن است مشروطيت ايران منافى منافع اقتصادى و سياسى مملكت روسيه شود ؟ جوابا اظهار كردند البته معلوم است كه دولتين رسما مشروطيت ايران را شناختهاند و بنابراين مخالفتى با اساس حكومت مشروطه ندارند . اما
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4081
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٠٨١