قدرت نفس كشيدن و جرئت دم زدن ندارند ، خون دل خورده و از ترس مهر خاموشى بر لب زدند . جمعى هم مهاجرت اختيار كرده به مازندران و خراسان و گيلان و خارجه متفرق و جلاى وطن [ كرده ] و يا به استرآباد رفته به تركمانها پناه بردند . جمعى هم كه اندك رمقى داشتند به طهران شتافته به « عدالت و ترحم » حكومت مركزى ايران پناه و التجا آوردند . آخر الامر براى اينكه نالههاى دلخراش ستمديدگان اندك غبارى به خاطر مهر مظاهر اولياى امور ننشاند و بيشاز اين مصدع آستان مبارك نشده باشند براى تحقيق اعمال اميراعظم به اعزام يك نفر مأمور قرار دادند ( با اينكه از اعمال مشار اليه شايد بىخبر نبوده و براى تجاهل عمدى يا اغماض به مصلحت گويا اسباب مادى و علل معنوى در كار بوده است ) . از قرار معلوم مأمور مزبور از اين مسافرت راضى و خشنود برگشته و به وزارت داخله اطلاع داده است كه اگرچه به يك عده اشخاص تعدى شده ليكن اوضاع آن صفحات نسبتا خوب و امنيت و آرامى حاصل است ! . . .
گويا مفتش مزبور اوضاع حاليهء آن صفحات را با موقع حملهء تركمانها موازنه كرده وضع امروزى را به احوال زمان ارشد الدوله ترجيح داده است و شايد پيش خود خيال كرده است كه در آن موقع قريب يك كرور مال مردم به غارت رفت و ليكن در دورهء حكومت امير اعظم عجالة بيشاز سيصد هزار تومان از اهالى آن سامان دريافت نشده بلكه هم مقدار مأخوذى كمتر از اين ميزان بوده است . بلى ممكن است چنين خيالى را به نظر آورد ، ليكن اگر بهطور دقت مقايسه بشود حقايق زيادى معلوم خواهد شد . احوال امروزى شاهرود و بسطام و سمنان و دامغان با زمان تاختوتاز تركمان مسلما خيلى فرق دارد . نمىدانم امير اعظم در اينجاها چه كرده و چه مىكند . اما بهطور يقين مىدانم كه امروزه در كليهء اين نقاط مزبوره جنس [ و ] پول طورى ناياب شده كه به درجه معدوميت رسيده معاملات و دادوستد تجارتى و خريد و فروش املاك و اجناس در اين صفحات عبارت شده از ردوبدل كردن قبوضات و نوشتجات و مبادلهء اسناد . ديگر پولى در بساط نيست . در كليهء اين بلاد كه در منطقهء نفوذ اميراعظم واقع شده معتبرترين تاجر و مشهورترين متمول ممكن نيست كه پنجاه الى شصت تومان پول بتواند فراهم نمايد . اين قحطى پول از كجاست ؟ آيا در موقع غارت تركمان هم اينطور بود ؟
تركمان فقط مىتوانست از جاهائى كه بهطور تصادف دسترس يافته پول نقد و اسباب و اثاثيهء مختصرى غارت نمايد . ليكن ديگر نمىتوانست به وسايل مختلفه اسب و شتر و گاو و گوسفند و مواشى اين صفحهء وسيعه را جمعآورى كرده و شب و روز به فراغت بال تجسس نمايد كه در كجا كسى را جزئى پول و اندك دارائى باقىمانده كه بهانه براى او تراشيده شود ؟ تركمان چطور مىتوانست تمام املاك حاصلخيز و باغات و
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4060
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٠٦٠