ميزان سهم ارباب و رعيت
اما منافع و بهرهء اربابى قانون منظمى ندارد ، بسته به قانون رعيتى آن محل است . بطور عموم منافع پنج قسمت است : زمين ، آب ، بذر ، عوامل ، بازو . ممكن است در يك قريه دو با رعيت سه با ارباب ، ممكن است كمتر يا بيشتر باشد .
در بيشتر ايران و اغلب دهات معظم مملكت خانه ، باغ و قطعات زمين جنب آبادى تخم ، گاو ، ادوات و ابزار كلية مال رعيت است و زمين آيش است و هر دو سه سال به « پشك » با قرعه ما بين رعيت تقسيم [ مىشود ] و بهرهء مالك از باغات و صيفى سه كوت است دو تا رعيت يكى ارباب . يا بازديد كرده نقد گرفته مىشود ، يا عين از محصول شتوى مثل گندم ، جو ، آبى ده دو تا ده سه و از ديمى ده دو . ماليات جنسى خانوار سرباز از مالك و رعيت نقد به عهدهء رعيت است .
تقسيم محصول - خوشنشينها
در بعضى دهات از باغات و صيفى سه كوت دريافت مىشود . اما تخم و تقاوى و گاو مال ارباب است و محصول شتوى بالمناصفه تقسيم مىشود . جنس و خانوار سرباز از بين مشتركا ، ماليات نقد به عهدهء رعيت است . در بعضى دهات ديگر همه چيز با ارباب است و رعيت داراى هيچ چيز نيست ، در حقيقت خوشنشين است ، مزدور و عمله . هيچ دلبستگى به آن محل ندارد . بواسطهء مختصر تعدى يا تكدر يا قلت آمدن محصول فورا دست زن خود را گرفته و الاغ خود را بار كرده مىرود و اين بدترين اقسام رعيت است كه در حوالى طهران و بعضى شهرها جارى است ، جزئى تفاوت و كم و بيش .
مختصر مىتوان ترتيب رعيتى ايران را به همان سه قسم دانست و در تمام اقسام رعيتى خرج قنات و قلعه با ارباب [ است ] . حتى بعضى جاها كه خانه هم مال ارباب است . تعمير آن و كاهگل آن هم با ارباب است .
وضع ملكدارى الموت
اما در الموت سه قسم جارى است كه يك قسم آن را من در هيچ جا نديده بودم ، يا شايد ملتفت نشدهام . اولا بيشتر دهات همان اربابى يا خورده مالك است ، حتى در دهات خالصهء خريدارى حضرت و الا زمينهاى آبى و ديمى قطعه قطعه دست رعيت است و بين خود يا با رعاياى دهات ديگر خريد و فروش مىكنند . ماليات نقد و جنس و سرباز با خودشان است و يك اجاره هم چند سال است علاوه به ما مىدهند كه آن هم