صابر ( 538 ق - 1143 - 44 م ) معزى ( 542 ق - 1147 - 48 م ) و عمعق بخارايى ( 543 ق - 1148 - 49 م . ) بدرود زندگى گفتند ، و سنايى ، نظامى عروضى سمرقندى ، انورى بزرگ ، رشيد الدين وطواط ، سوزنى هجاگوى و گروهى از سرايندگان كم آوازهتر در اين روزگار مىزيستند .
از مهمترين آثار منثور فارسى در اين عصر است فرهنگ بزرگ پزشكى به نام ذخيرهء خوارزمشاهى ( 504 ق - 1110 م ) ، ترجمهء كليله و دمنه از نصر اللّه بن عبد الحميد منشى ( 538 ق - 1143 - 44 م ) ، مقامات قاضى حميد الدين ابو بكر بلخى ( ح 555 ق - 1160 م ) و چهار مقالهء نظامى عروضى سمرقندى ( از همان ايام ) ، كه در اين فصل دستكم به اندازهء فصلهاى گذشته مورد اقتباس و استفاده خواهد بود . از نويسندگانى كه كلا يا جزا به عربى نوشتهاند غزالى بزرگ است ، كه مرگش مقارن با اين عصر بود ( 505 ق - 1111 - 12 م ) و قبلا مذكور شد . افراد مهم ديگر عبارتند از : زوزنى ، تبريزى و جواليقى سه عالم لغت ، البكرى جغرافيادان ، ابيوردى و طغرايى ( مؤلف اثر معروف لامية العجم ) شاعر ، ابن منده مورخ تاريخ اصفهان ، قشيرى تذكرة الاوليانويس و صوفى ، حريرى مؤلف مقامات معروف ( كه به خواهش انوشيروان بن خالد وزير و مورخ سلجوقى تأليف شده است ) ، الفراء لبغوى و زمخشرى بزرگ از مفسران ، ميدانى جامع معروف امثال عرب و شهرستانى مؤلف كتاب الملل و النحل ، علاوه بر بسيارى ديگر كه بر شمردن نامشان به درازا مىكشد .
با پيروى از سبكى كه قبلا در پيشگرفتهايم ، نخست به تاريخ سياسى ايران و همسايگانش در اين عصر ، نظرى كلى خواهيم كرد و آنگاه به ادبيات و ديگر مظاهر فكرى ناشى از آن خواهيم پرداخت .
سلطنت محمود بن ملكشاه
ملكشاه به هنگام مرگ از خود چهار پسر بهجاى گذاشت : بركيارق يازده يا دوازده ساله ؛ محمد ، كه شش ماه كوچكتر بود ؛ سنجر هشت ساله ؛ و محمود ، كه كودكى چهار ساله بود . نخستين اينان كه مادرش زبيده از خاندان سلجوقى بود ، به هنگام