فصل پنجم عصر سنجر و برادرانش 485 - 552 ق - 1092 - 1157 م
دوران شصت و پنج سالهيى كه اينك مورد مطالعهء ما قرار مىگيرد ، آغازش از مرگ ملكشاه است كه شرحش در پايان فصل سوم آمد ، و پايانش به مرگ پسر وى سنجر ، كه هرچند حكومت فائقهاش بر امپراطورى سلجوقى تنها در سالهاى 511 - 552 ق ( 1117 - 1157 م ) روان شد ، ولى از سال 490 ق - 1096 م . فرمانرواى خراسان بود و در خاندان سلجوقى شخصيت مهمى بشمار مىرفت . در سايهء تدبير و حسن ادارهء او خراسان از جنگهاى برادركشى پيش از اوان سلطنت وى ، كه بنيان امپراطورى را تهديد مىكرد ، تا حدود زيادى ايمن ماند و تنها در اواخر سلطنت او بود كه اين خطه مبتلاى فتنهء تركان غز شد و رعب و وحشتى كه اينان پديد آوردند ، تنها پس از كمابيش هفتاد سال تحت الشعاع بلاى سهمگين جهانگشايان مغول قرار گرفت .
بنابراين ، دورانى را كه اينك مورد مطالعه قرار مىدهيم بدرستى مىتوان « عصر سنجر » ناميد و با مرگ سنجر دوران سلجوقيان بزرگ پايان مىيابد . همچنان كه در راحة الصدور راوندى آمده است . « * »
سلطان سنجر بر اثر طول عمر و كارهاى درخشانش بر همهء شهرياران ديگر سلجوقى پيشى جست . از زمانى كه بركيارق او را به امارت خراسان برنشاند ، در مدت چهل سال به نوزده پيروزى دست يافت . او غزنه را گشود و بهرامشاه غزنوى را به پادشاهى آنجا برنشاند ، به شرط آنكه روزانه يك هزار دينار خراج به سنجر بدهد .
هامش
( * ) دربارهء اين كتاب نگاه كنيد به مقالهء اينجانب در مجلهء انجمن سلطنتى آسيايى ، سال 1902 ، ص 489 به نام « گزارشى دربارهء يك نسخهء كمياب تاريخ سلجوقى » .