خدا را شكر از مردمى چون ابن خالد * كه نيكى را دوباره برايمان زنده گردانيد
از او خيمهيى خواستم تا در آن پناه جويم * و او مرا خيمهيى پر زر بخشيد
ابن خالد مسبب تأليف مقامات حريرى است ؛ و به خاطر اوست كه حريرى در آغاز مقاماتش گويد :
« كسى اشارت كرد كه اشارتش چون حكم بود و به جا آوردنش چون عبادت » و انوشيروان شيعى بود ؛ خداوند از او در گذرد . »
زمخشرى
در اينجا بهتر است چند كلمه به مفسر معتزلى و لغوى بزرگ ، ابو القاسم محمود ابن عمر زمخشرى اختصاص دهيم . او در 467 ق ( - 1074 م ) در خوارزم ( خيوهء حاليه ) زاده شد و در 538 ق ( - 1143 م ) در نزديكى همانجا درگذشت . او چندى در مكه بسر برد و از انرو جار اللّه لقب يافت ؛ با وجود علاقهء شديدى كه به شعوبيه داشت و ايرانيان را بر اعراب ترجيح مىداد ، براى استفادهء هم ميهنانش يك واژه نامهء عربى به فارسى تأليف كرد كه در سال 1844 به وسيلهء وتزشتين در ليبزيك چاپ شده است . الكشاف ، تفسير بزرگش از قرآن ؛ المفصل اثر نحوى بسيار مهم ، فرهنگ جغرافيايى او به نام كتاب الامكنة و الجبال و المياه ؛ و كتاب اطواق الذهب كه همه به زبان عربى نوشته شده ، از آثار مهم و برجستهء اوست .
شهرستانى
دربارهء ابو الفتح محمد بن ابو القاسم بن عبد الكريم بن ابى بكر احمد شهرستانى ( از توابع خراسان ) نيازى به گفتن جز اين نيست كه او در 479 ق ( - 1086 م ) زاده شد ، در 510 ق ( - 1116 م ) از بغداد ديدارى كرد و سه سال در آنجا اقامت گزيد ، و در 548 ق ( - 1153 م ) در زادگاهش بدرود زندگى گفت ؛ علاوه بر دو يا سه اثر كم - اهميتتر در حدود سال 521 ق ( - 1127 م ) كتاب تحسينانگيزش الملل و النحل را تأليف كرد كه متن عربى آن در سال 1846 م به وسيلهء كورتون و ترجمهيى از آن به زبان آلمانى با تعليقات در 1850 م توسط دكتر تئودور هاربروكر منتشر شد . تا