آثار بديع الزمان همدانى و حريرى به عربى نوشته شده باشد ، و خواه مانند نوشتهء حميد الدين بلخى به فارسى ، قبلا بتفصيل گفتگو كردهايم ؛ و در اهميت اثر حريرى تنها بايد گفت ، همچنانكه بديع الزمان همدانى پيشاهنگ بوده ، وى به اتفاق آرا سلطان همهء كسانيست كه خود را وقف اين گونه بلاغت پردازى اغراق آميز كردهاند . بعلاوه ، اثر حريرى آنقدر در شرق و غرب ، بحث ، تفسير و ترجمه شده كه خوانندهء علاقهمند چنين موضوعاتى را فقط كتابى مىتواند قانع سازد كه بسى مفصلتر از مجلد حاضر باشد ؛ مطالبى از آن قبيل كه توسط دساسى در چاپ بديع اين اثر ( پاريس 1822 ) داده شده ، يا چنرى درصد صفحه از مقدمهيى كه بر مجلد اول ترجمهاش از مقامات ( لندن ، 1867 ) ضميمه كرده ، يا در تقليدات عالى به زبان آلمانى از سبك مقامه در تاريخ ادبيات شرقى ( ج 2 ص 470 - 76 ) فون كرمر « * » و آثار ديگرى كه مخصوصا به ادبيات عرب اختصاص دارد مىتوان يافت . زمخشرى ، كه از او سخت به اختصار سخن خواهيم گفت ، در شعرى كه دساسى در صفحهء عنوان چاپ خويش نقل مىكند ، صريحا مىگويد مقامات حريرى درخور آنست كه به زر نوشته شود ؛ و اين نظر عمومى همميهنان و همكيشان اوست ؛ گرچه بسيارى از خاورشناسان برجستهء اروپايى با آن موافق نيستند با اين حال ، بد يا خوب ، مواد قابل استفاده براى مطالعهء اين اثر استثنايى فراوانست . دربارهء مؤلف آن كافيست بگويم كه در 446 ق ( - 1054 - 55 م ) در بصره زاده شد و در 516 ق ( - 1121 - 22 م ) در همانجا درگذشت ؛ حريرى ظاهرى ناچشمگير و حتى ناخوشايند داشت و داراى اين عادت ناپسند بود كه بهنگام تفكر موهاى ريشش را مىكند ؛ و از دوستى و حمايت انوشيروان بن خالد وزير خليق و با ذوق برخوردار بود ، كه مقامات هم به تشويق او نوشته شده و به دو تقديم شده است « * * » .
انوشيروان بن خالد
اين وزير ، به خاطر تك نگارى تاريخى عاليش دربارهء سلجوقيان ( كه توسط
هامش
( * ) همان مأخذ ، ص 22 به بعد
( * * ) نگاه كنيد به ص 5 چاپ دساسى و تفسير آن ، مقدمهء هوتسما بر چاپ تاريخ بندارى صXXII، و تاريخ ادبيات عرب بروكلمان ج 1 ، ص 276