علوم الدين كه به عربى تأليف كرده است . سه اثر منثور ديگر اين عصر دستكم اشارهء كوتاهى را ايجاب مىكند ، كه عبارتست از دايرة المعارف بزرگ طبى بنام ذخيرهء خوارزمشاهى ، مقامات فارسى حميدى و ترجمهء كليله و دمنه از ابو المعالى نصر اللّه .
ذخيرهء خوارزمشاهى
فرهنگ يا دايرة المعارف علم طب كه در اوايل قرن ششم هجرى ( دوازدهم ميلادى ) توسط زين الدين ابو ابراهيم اسمعيل جرجانى تأليف شد و به قطب الدين خوارزمشاه ، پدر اتسز تقديم گشت ، در اين فصل نيازمند توصيف چندانى نيست زيرا در مقولهء ادبيات وارد نشده است و تا آنجا كه مىدانيم خلاصه يا منتخبيست از نظريات و تجارب طبى ابن سينا و اخلاف او ؛ و به منظور استفادهء كسانى نوشته شده كه حتى در فن طبابت يا زبان عربى نيز مهارتى ندارند « * »
مقامات حميدى
مقامات قاضى حميد الدين ابو بكر بلخى ( از معاصران انورى ، كه اين شاعر او را در چندين شعر ستوده است ) تقليديست به زبان فارسى از مقامات عربى مشابه ولى بسيار معروفتر بديع الزمان همدانى و مقامات حريرى ، كه اين سبك انشاى مرصع منشأ و رواج خود را مديون آنهاست . تأليف مقامات فارسى حميدى در تابستان 551 ق ( - 1156 م ) آغاز شد و مؤلف چهار مقاله مخصوصا به عنوان سرمشقى براى نويسندگى از آن ياد كرده است ( ص 25 ترجمهء اينجانب ) . اين كتاب حاوى بيست و سه ( يا در چاپ سنگى تهران و كاونپور بيست و چهار ) مقاله است و مؤلف آن در سال 560 ق ( - 1164 م ) درگذشته است . مندرجات آن تماما توسط ريو ذكر شده است « * * » بههرحال اين اثر علىرغم مقام فروترى كه در زمينههايى مانند پرداخت و قدرت بيان دارد ، همچنانكه شعر زير انورى آشكارا نشان مىدهد ، در ميان فارسى زبانان
هامش
( * ) براى توصيف مندرجات نگاه كنيد به فهرست ريو از نسخههاى خطى فارسى موزهء بريتانيا ص 466 - 68
( * * ) فهرست فارسى ص 747