به استثناى دو شاعر صوفى بزرگ شيخ فريد الدين عطار و مولانا جلال الدين رومى كه به تفصيل در فصل آتى مورد بحث خواهند بود .
روزبهان
شيخ ابو محمد روزبهان بن ابى نصر بقلى ملقب به شطاح فارس « * » از نظر زمانى اقدم عرفاى فوق الذكر است ، زيرا او در محرم 606 ق ( - ژوئيه 1209 م ) در موطنش شيراز درگذشت . در كتاب عربى موسوم به شد الآزار ( نسخهء موزهء بريتانيا
Or . 3 , 395
برگ 110 ) كه عموما به هزار مزار معروف است و در 792 ق ( - 1389 م ) به وسيلهء معين الدين ابو القاسم جنيد شيرازى دربارهء اوليا و مشايخ شيراز تأليف شده ، مقبرهء روزبهان ياد شده است . در آنجا آمده است كه او در جوانى سفر بسيار كرد و در زى درويشان به عراق ، كرمان ، حجاز و شام رفت ، و كتابهاى بسيار تأليف كرد كه به گفتهء كتاب فارسى شيرازنامه ( تأليف يكى از نوادگان صوفى نامدار شيخ زركوب در 744 ق ( - 1343 م ) سى تايى از آنها معروف است ، از جمله تفسير صوفيانهيى بر قرآن به نام لطايف البيان ، مشرب الارواح ، منطق الاسرار و غيره . او اشعارى نيز به فارسى دارد كه اينها نمونهييست از آن :
آنچه نديدهست دو چشم زمان * آنچه نه بشنيد دو گوش زمين
در گل ما رنگ نمودست آن * خيز و بيا در گل ما آن ببين
در اين زمانه منم قائد صراط اللّه * ز حد خاور تا آستانهء اقصى
روندگان معارف مرا كجا بينند * كه هست منزل و جايم به ماوراى ورى
او پنجاه سال تمام در مسجد عتيق وعظ كرد و در هشتاد و چهار سالگى درگذشت ، بنابراين بايد ولادتش مقارن 523 ق ( - 1128 م ) اتفاق افتاده باشد . اتابك ابو بكر بن سعد ممدوح سعدى از دوستان و ستايندگان او بود ، و او در اسكندريه با شيخ ابو النجيب سهروردى ( متوفى 563 ق - 1167 - 8 م ) درس مىخوانده است ، برخى جزئيات ديگر و تعدادى حكايات عجيب را از نوعى كه در كتب تذكرهء اوليا رايج است ، مىتوان از
هامش
( * ) براى معنى اصطلاحى كلمهء شطاح به ص 132 ، 285 تعريفات چاپ فلوگل نگاه كنيد .