متقدم و چه بسا ناشناس فارسى ( از جمله بسيارى فهلويات يا اشعار محلى ) كه در بر دارد قابل توجه است . دربارهء مؤلف جز آنچه ريو ( در
Persian Supplement
ص 123 - 25 ) از كتابش گلچين كرده است ، چيزى نمىدانيم . ظاهرا او از مردم خراسان يا ماوراء النهر است و در شمار سپاهيان خوارزم بوده كه در تابستان 617 ق ( - 1220 م ) در مقابل قلعهء فرزين گرفتار مغول شدند .
مرزباننامه
يكى ديگر از كتابهاى اين عصر كه نبايد از سر آن به سكوت گذشت ، ترجمهء فارسى مرزباننامه است كه اصلش به لهجه طبرى بوده ، از مرزبان رستم شروين مؤلف منظومهيى به نام نيكى نامه به همان لهجه و به نام شمس المعالى قابوس بن وشمگير ( 366 - 403 ق - 976 - 1012 م ) . اين كتاب را سعد وراوينى در حدود 607 - 13 ق ( - 1210 - 15 م ) به زبان ادبى مرسوم فارسى برگردانده است . « * »
عرفا و متصوفه
اينك به گروه بسيار مهمترى از نويسندگان مىرسيم ، به صوفيان و عرفاى بزرگ اين عصر ، كه در ميانشان نامهاى برخى از بزرگان اين رشته از فكرت و ادب قرار دارد ، از جمله دو عرب نژاد كه علو مقامشان اين نظريهء رايج را متزلزل مىكند كه تصوف ذاتا واكنش آرياييست در برابر تشريفات خشك يك دين سامى . اين دو نفر عبارتند از عمر بن الفارض شاعر متصوف مصرى و شيخ محى الدين ابن العربى عارف نامى اندلسى .
بجز اينان ، از نجم الدين كبرى و نجم الدين دايه ، شيخ روزبهان ، و شيخ شهاب الدين عمر سهروردى مىتوان ياد كرد . چند كلمهيى نيز مىتوان اختصاص داد به صدر الدين قونيوى مهمترين شاگرد محى الدين ، و شايد به يكى دو صوفى معاصر ديگر ،
هامش
( * ) نگاه كنيد بهNeupersischen LiteraturازEtheدر ج 2 ازGrandriss der Iranischen philologieص 328 .Chrestmathie PersaneازScheferج 2 ، ص 171 - 99 متن و ص 194 - 211 يادداشتها ، و ترجمهء منتخب اينجانب از تاريخ ابن اسفنديار ، ص 86 .