غياث الدين سليمان شاه به اقطاع داد ؛ ولى پيش از آنكه سنجر به مرو برسد ، اتسز خود بازگشت و متصرفات پايتختش را بازگرفت و در تابستان سال 536 ق ( - 1141 م ) كفار ختارا به جنگ با سنجر برانگيخت ، كه بر اثر آن سنجر شكستى سخت خورد و 000 ، 100 تن از سپاهيان او كشته شدند ، زنش به اسارت درآمد ، و پادشاه سلجوقى به ترمذ و بلخ رانده شد ؛ در حالى كه اتسز با اعلام پادشاهى خويش مرو را به تصرف درآورد و بسيارى از رجال برجستهء دربار سنجر را كشت يا به اسارت برد ، كه از آن جمله بود فقيه ابو الفضل كرمانى . « * » به گفتهء ابن اثير اين شكست سنجر بسيار فلاكتبار ، و همچنانكه ديدهايم پيش درآمد بدبختيهاى بدترى بود . در نيشابور ، كه يكچند به تصرف اتسز درآمده ، و از سوى ديگر از او مزاحمتى نديده بود ، از 6 ذيقعدهء 536 تا آخر محرم 537 ق ( - 28 مه تا 27 ژوئيهء 1142 م ) نام سنجر از خطبه حذف شده بود . قريب يك سال پس از آن ، سنجر بار ديگر به محاصرهء خوارزم شتافت ، ولى به تصرف آن توفيق نيافت و با اتسز پيمان صلح بست ؛ و در 9 جمادى الاخر 551 ق ( 30 ژوئيهء 1156 م ) تنها اندكى پيش از رقيب ، بدرود زندگى گفت .
چهار شاعر كه مخصوصا با سنجر و اتسز مربوطند
نام چهار شاعر بزرگ ايران : معزى ، انورى ، اديب صابر و رشيد الدين وطواط كه آثارشان اينك مورد مداقه قرار خواهد گرفت ، با نام سنجر و اتسز بطور تفكيك ناپذيرى مربوط است . « * * »
معزى ملك الشعراى سنجر
نخستين اينان ملك الشعراى سنجر بود ، و پدرش برهانى نيز همين مقام را
هامش
( * ) با اين حال ، از گزارش ابن اثير معلوم مىشود ، ( ذيل حوادث سال 536 ق ) اتسز در اصل متوجه تصرف مرو بود ، همچنانكه قبلا سرخس را متصرف شده بود ؛ ولى كشته شدن جمعى از ملازمانش او را به اين كينهتوزى واداشت كه در 22 ربيع الاول 536 ق ( آخر اكتبر 1141 م ) صورت گرفت .
( * * ) مؤلف جهانگشا خاطر نشان مىكند كه اتسز « به فضل و دانش معروف و مشهور شد و او را اشعار و رباعيات پارسى بسيارست . »