سلجوقى . خطرهايى كه آخرين روزهاى او را تيره كرد ، با شورش آشكار اتسز خوارزمشاه آغاز شد ، كه در سال 535 ق ( - 1140 - 41 م ) استقلال خود را اعلام داشت . سال بعد تركان كافر سنجر را شكست دادند ، زنش را به اسيرى بردند و او صد هزار تن از سپاهيان خود و نيز تا مدتى مرو ، سرخس ، نيشابور و بيهق را از دست داد . شكست فلاكتبار وى از غزان در تابستان 548 ق ( - 1153 م ) هنگامى اتفاق افتاد كه طوس و نيشابور به تصرف غزان درآمد و بسيارى از اهالى ، از جمله گروهى از مشاهير اهل علم و تقوى كشته شدند . سنجر عملا در دست غزان محبوس بود . هرچند به ظاهر با وى با احترام رفتار مىشد ، ولى قادر نبود به هر جا كه مىخواهد برود يا رعاياى بدبخت خود را حمايت كند ؛ تا آنكه در پاييز سال 551 ق ( - 1156 م ) المؤيد و چند تن از ملازمان قديم ديگر وى ، با تطميع برخى از زندانبانان غز توانستند اسباب رهايى سلطان را فراهم آورند و او را بسلامت به مرو برسانند ، جايى كه او به گردآوردن سپاهى پرداخت ؛ ولى اندوه ويرانى و پريشانى كشورش با سالخوردگى بهم آميخت و چند ماه بعد موجب مرگ وى شد . سنجر همانند جدش الب ارسلان در مرو به خاك سپرده شد ، در بنايى كه دولتخانه ناميده مىشد و او خود آن را بنا كرده بود .
سلجوقيان كرمان
چهار تن از سلجوقيان كرمان در عصرى كه در اين فصل مورد مطالعهء ماست فرمان راندهاند . تورانشاه ( متوفى 490 ق - 1097 م ) ؛ پسرش ايرانشاه كه در سال 495 ق ( - 1101 م ) به اتهام تمايل به عقايد ملاحدهء اسمعيلى كشته شد ؛ ارسلانشاه پسر عم شخص اخير الذكر ( متوفى 537 ق - 1142 م ) ؛ مغيث الدين محمد بن ارسلان شاه ، كه سلطنت خود را با كور كردن بيست تن از برادران و برادر زادگانش آغاز كرد ( متوفى 551 ق - 1156 م )