معصوم خان و اين غلام قدغن فرمودند كه در همهجا مثل برادر باهم متفق باشيد و به اين غلام فرمودند كه ده پانزده روز پيش از مأمورين دولت بهيهء انگليس و ميرزا معصوم خان به دار الخلافه حاضر شود . . .
بعد از دستورالعمل و عنايات ملوكانه شنبه 13 شعبان از دار الخلافه بيرون آمده از راه قم ، كاشان ، اصفهان ، يزد و كرمان در يازدهم شهر شوال المكرم وارد بم شدم . »
ذوالفقار مىنويسد در بم هيأت حكميت انگليس به سرپرستى گلد اسميد و چند نفر ديگر وارد بم مىشوند « 1 » و سپس عازم سيستان مىگردند .
ذوالفقار در كتاب خود نوشته است كه مردم سيستان نظر خوبى نسبت به هيأت فرنگيها نداشتند و به برافراشتن پرچم انگليس اعتراض مىكردند كه در متن سفرنامه هم بدان اشاره شده است . « 2 »
در اين كميسيون داورى ، سوءنيتهاى گلد اسميد نسبت به حاكميتهاى ايران در مكران و بلوچستان از آغاز كار هويدا بود . علىرغم ظاهر كار كه كميسيون داورى مرزى فقط وظيفهء مطالعهء مناطق مرزى را با مشاركت نمايندهء دولت ايران داشته و نتايج مطالعات و مرز پيشنهادى بايد در تهران با دولت ايران درميان گذارده شود و با آن دولت توافقهاى مرضىّ الطرفين به دست آيد . دولت هند بريتانيا دستورالعمل مفصّلى به گلد اسميد داده و طى آن مسير مرز را بنا به خواست يكجانبهء خود از پيش مشخص نمود . « 3 »
ميرزا معصوم خان انصارى طىّ گزارشهائى پىدرپى كوشيد تهران را هوشيار سازد كه مأموريت گلد اسميد براساس صداقت استوار نيست و او قصدى جز اين ندارد كه دادن سرزمينهاى ايرانى به حكومت دستنشاندهء بريتانيا در هند را عملى سازد . « 4 »
ميرزا معصوم خان به تهران نوشت : « چون همهء منظورات مأمور مزبور از تحريراتش معلوم و مشهود خاطر مىگردد لهذا فرستادن كتابچهء سؤال و جواب خود و مأمور انگليس به حضور اولياى دولت عليّه اكتفا كرده و جسارت مىنمايد . . . كه اين مأمور بجز حمايت و تقويت خان كلات و تحصيل سند كه كچ و تمپ و . . .
هامش
( 1 ) . كتاب جغرافياى نيمروز . ص 4 .
( 2 ) همان ، ص 30 .
( 3 ) . تاريخ معاصر ايران . شمارهء 12 - ص 56 .
( 4 ) . همان ، ص 56 .