بعد از چندى شهرت پيدا كرد كه سردار [ انتصار ] با اسمعيل آقا مصالحه كردند و ديگر ترتيب مصالحه از چه قرار بود البته اولياى امور مىدانند چه بوده .
ظاهرا كسى نفهميد . بعد هم عين الدوله آمدند طهران . باز هم مدتى تبريز بدون ايالت بود و به همان ديكتاتورى شيخ محمد مىگشت تا آقاى مخبر السلطنه تشريف بردند و كار اسمعيل آقا عجالتا همين است كه تا اينروز « 1 » كه شهر جمادى الاول است سردار ارشد را كشته و با هشت نه هزار اردوى دولتى مشغول جنگ است .
وجدانا انصاف مىخواهم مسئول اين همه قتل و غارت چندين ساله و خسارت عمدهء دولت كه هنوز هم معلوم نيست چه پيش خواهد آمد و چهقدرها از حالا به بعد خونريزى و خسارت به دولت روى دهد و نتيجه چه شود در يك مملكتى مثل آذربايجان ، مسئول اسمعيل آقاست يا مأمورين خائن دولت كه در عوض مجازات روزبهروز ترقى و حكومتهاى عمده مىدهند و در همچو موقع آقاى مكرم الملك قائم مقام را حاكم كردستان - كه اكراد آن صفحات هم ناچارا « 2 » دم از استقلال مىزنند و باطنا با اسمعيل آقا و ساير اكراد ساوجبلاغ ارتباط معنوى دارند - اولياى امور روانه مىكنند ، و بعضى از جرايد هم اين انتخاب دولت را تحسين و تقديس مىنمايند .
خداى من گواه و شاهد است كه من شخصا با قائممقام غرضى ندارم و ايشان را هم شخص باكفايت و لايق مىدانم . ولى افسوس كه كفايت خودشان را در راه بدبختى مملكت به خرج مىدهند . اگرچه تقصير از ايشان نيست ، معاش مىخواهد . غير از اين اقدام مىكرد مثل بنده بايد منزوى در گوشهء خانه بوده باشد و از براى معاش يوميه و قوت لايموت معطل باشد .
اين نكته را فراموش كرده بودم كه اول از تاريخچه بنويسد . در حكومت اعتماد الدوله به اروميه و استيلاى روسها و مسلح كردن ارامنه و آثورى يك روزى اعتماد الدوله برحسب دستورالعمل روسها مجلسى از آقايان علما ترتيب مىدهد و بعضى سؤالات از علما مىنمايد . منجمله كه در مذهب اسلامى حكم است كه مسلمان مىتواند زن از عيسوى بگيرد ولى عيسوى نمىتواند زن از مسلمان بگيرد و اگر همچو اتفاقى افتاد كه زن مسلمان زن عيسوى بشود مجازات آن زن چيست . يا اگر مسلمانى ارمنى را بكشد ديهء شرعى آن سى تومان يا كمتر يا بيشتر خواهد بود .
هامش
( 1 ) . تاريخ نگارش يادداشتها
( 2 ) . اصل : + كه اكراد ( تكرارى مىنمايد )