برعكس عيسوى مسلمان را بكشد ديهء آن چندين برابر [ ست ] به اضافه بايد كشته شود . از اين قبيل مسائل را مطرح مىنمايد و از آقايان علما سند و امضا مىخواهد .
بيچاره آقايان علما و ترس سرنيزه هرچه مسامحه مىكنند كه سندى ندهند اعتماد الدوله سختگيرى مىنمايد .
آقاى حاجى ميرزا مسيح مجتهد اروميه كه شخص محترم بانفوذى بوده يك مرتبه پرخاش مىنمايد در مجلس كه در اين اقدامات چه مقصودى داريد ، چرا داريد نفاق بين رعاياى ايران مىاندازيد . ما چيزى نمىنويسيم . اگر ما را به دار بزنند احكامات شرعى ما در كتابهاى فقهى نوشته شده ، ديگرچه دليل دارد كه از ما سند مىخواهيد و مجلس را بههم مىزند و بيرون مىآيد . بعد از چند روز هم با جمعى از آقايان هجرت به طهران و بعضى هم به تبريز مىنمايند .
اين بود كه بعد از ورود بنده به اروميه و با مسيو سنطاق مشغول اصلاحات بودم . در يك مجلس كه مشغول اصلاح و نصيحت بودم يك نفر از قشهها با كمال برودت و تندى خطاب كرد كه چگونه مىشود با شما مسلمانها اصلاح كرد ، در صورتىكه شما ما را نجس مىدانيد و عقيدهتان بر اين است كه شما زن ما را مىتوانيد بگيريد ولى ما اگر از شما زن بگيريم بايد سنگسار بشويم ، و شما اگر ما را بكشيد سى تومان ديه بايد بدهيد ، ولى اگر عيسوى شما را بكشد بايد هزار تومان بدهد ، به اضافه هم كشته شود .
گفتم قباحت دارد ، چرا براى عوامفريبى و اغتشاش اين حرفها را مىزنيد . كى در چه وقت اين كارها شده است . در چند سال قبل بود در همين اروميه كه حاجى نظام الدوله حاكم بوده برحسب اتفاق يك نفر عيسوى كشته مىشود . محمد على شاه نمىدانم ده هزار تومان يا بيست هزار تومان ديهء مقتول را از حكومت گرفت به ورثه داد .
اگر مقصود شما از اين بيانات انقلاب است من محض خيرخواهى طرفين مىگويم صلاح نيست . شماها كه رعاياى ايران هستيد انفاق كنيد دست برادرى با هم داده آسوده باشيد . و الا اين مسئله را بدانيد كه اين اعمال اسباب تمامى و قتل و غارت طرفين خواهد بود و بيشتر صدمه و خرابى از براى شما ارامنه خواهد بود . به امروز كه قشون روس در اين صفحات تمركز دارند غرّه نشويد و گول نخوريد و عما قريب خواهند رفت . چيزى كه از براى شما و مسلمانها باقى خواهد ماند
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 462
مساهمون: ايرج افشار
ص٤٦٢