اما تنباكوى غليان و چپق كه هردو اقسام متعدد دارد از نباتات مخصوصهء آسيا است كه بعد از شيوع و معمول شدن توتون سيگار اهالى آسيا هم آنها را شناخته و كشت و زرع نموده معمول كردند .
* * *
مقصود اصلى از تحرير اين اوراق بيان تفصيل حقايق نفيسهء حكمتى افيون و تعداد مضرّات خطيرهء ناشيه از جهالت عامّه بود كه ضمنا خصايص و خطرات چائى و تنباكو را هم به مناسبت و ملازمت آن فرد اكمل ( افيون ) تفنّنات ثلاثه متعرّض شديم . زيرا نسبت قليان و چائى بر ترياك مثل نسبت حركت و بركت است بر غيرت . يعنى همانطورى كه غيرت را حركت و حركت را بركت لازم افتاده است به همان نسبت هم ترياكى را چاى خوردن و چاى خوردن را قليان كشيدن لازم است . ولى نسبت فيما بين خود ترياك و غيرت معكوس است . يعنى شخص هرچه ترياك بيشتر استعمال نمايد غيرتش كمتر خواهد شد و هرچه غيرت كمتر و حركت كمتر و هرچه حركت كمتر شود بركت كمتر خواهد شد .
پس خوب است كه مشخص نمائيم كه شخص بطور وجوب روزى چهقدر بايد وجه نقد خرج نمايد تا اينكه تفنّنات سهگانه فراهم آمده ، جانش به خطر و معرض تلف افتاده ، غيرتش به هدر رفته ، صحّت و بركت كه اعظم نعماى الهى است از او سلب و بر طرف گشته خاسر الدنيا و الآخره بشود .
اهالى بر سه طبقهاند : اول آقايان اعيان و اعالى . دويم اواسط . سيم ادانى .
اما طبقهء اول حق ما نيست . بلكه بر دهان ما زياد است كه حساب خرج و دخل ، جان و مال آنها را بسنجيم . زيرا كه هميشه حق ايشان است سالم بوده و بتوانند تمام اسباب و ابزار دستگاه ترياككشى و ساير لوازمات تفنناتشان را از طلا و نقره ساخته جزء « موبل » و ملزومات اطاق تفنّن شخصى و پسران و بلكه جزء جهاز دختران قرار بدهند .
چرا كه از مرحمت خداوندى سالى هفتاد هزار خروار قند را تجّاران همسايه محض تفضّل بر نصف قيمت داخلى خودشان به ايران وارد مىكنند . زياده از قدر لزوم هم چايى از چهار اطراف داخل مملكت شده اغلب در دستگاه آنها مصرف مىشود و همه قسم ترياك و تنباكو هم كه از محصولات فراوان داخلى و بدون
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 368
مساهمون: ايرج افشار
ص٣٦٨