تركمانچاى بود .
دورهء محمد شاه دورهء فترت بود و در هر قدم عهدنامهء تركمانچاى ؟ ؟ راه ، باز معلمين فرانسوى خواستند و فكر اصلاح داشتند اگرچه گفته شد :
نگذاشت بملك شاه حاجى درمى * شد صرف قنات و توپ هر بيش و كمى
نه مزرع دوست را از آن آب نمى * نه خايهء خصم را از آن توپ غمى
باز حاجى به تناسب زمان و ميدان وسائل در آبادى و تداركات قوه ميكوشيد و باقتضاى زمان همانقدر كه ميكردند ميتوانستند .
در دورهء ناصر الدين شاه چشم و گوشها بازتر شده بود ، در اول سلطنت به بينائى ميرزا تقى خان در هر رشته دست به كار گذارده شد ، دسيسهء رجال مملكت دست آن مرد كافى را كوتاه كرد ، دوره دورهء جاهليت شد ، آخر تدبير ناصر الدين شاه جلب سفراء از هر مملكت بود كه شاهد رفتار همسايهها باشند و در تجدد قدر شربت نگاه ميداشت .
مظفر الدين شاه خوشنيت بود و بىقدرت ، ميخواست و نميتوانست ، باقتضاى دوره و تقاضاى زمانه بافتتاح مدارس جديد رغبتى پيدا شد و پيش آمد راه به تشكيل مجلس برگشود چنان كه در مقدمه فوايد الترجمان گفتهام از او دو يادگار ابدى ماند .
به روى حلق دو در برگشود شاه سعيد * چنان كه بود هماره بخاطرش مضمر
در معارف تا جهلها كند درمان * در عدالت تا از ستم كشد كيفر
محمد عليشاه ذكاء و دها داشت ، صاحب قلم بود و قادر بر عمل ، رقابت برادران « 1 » او را در دامن روس افكند و حريف را عبوس ميداشت با عادات جاهليت وارد ميدان مشروطيت شد نه ير او گوارا بود نه مدعيان در خط مدارا و در گلستان خوانديم « 2 » .
اگر از هردو جانب جاهلانند * اگر زنجير باشد بگسلانند
احمد شاه معصوم بود ، بقول خودش براى سلطنت ساخته نشده بود و دورهاى بود پرمصيبت همسايگان مستمر اشكالها مىتراشيدند اجراى قرارداد 1907 و 1919 مجال فكر به رجال دولت نمىداد .
فرج بعد از شدت
در نتيجهء جنگ بين الملل 1914 - 1918 روسيه تزارى از هم پاشيد ، رژيم جديد روى كار آوردند ، در تخريب رژيم اسبق و اعلان آزادى مطلق عهدنامهء تركمانچاى را لغو كردند كه از مظالم حكومت امپراتورى است ، راه عمل از هرجهت براى ايران باز شد و موقع پرواز . متأسفانه ببهانهء قرارداد 1919 رشت و تبريز علم مخالفت با مركز برافراشتند تخم اختلاف كاشتند انگليس در انتظار عملى شدن قرار - داد نيروى نظامى در همدان و قزوين برقرار مىداشت و روسيه برقابت آتش رشت را باد ميزد كار بكودتاى سوم اسفند 1299 كشيد « 3 » .
ميرزا سيد ضياء الدين رئيس دولت شد ، در بيانيه گفت قرارداد 1919 را لغو ميكنم و قرارداد 1921 را استقبال ، تخته را از زير پاى او كشيدند با پشتبند نظام ميدان بدست پهلوان كودتا افتاد ، سوء تدبير و قصد تدمير او روزبروز خيال او را بالا برد حريفى در مقابل نبود و با آنچه پيش آمد منجر بزوال سلطنت قاجار شد .
هامش
( 1 ) - صحبت از ولايت عهد نصرت السلطنه ميرفت .
( 2 ) - پس از رفتن شاه بمجلس و سوگند ياد كردن كه انتظار آرامش و سازش ميرفت بمب رضا خان شجاع لشگر چه بود و چه جهت داشت كه شاه عصبانى و مأيوس نشود . رضا خان شجاع لشگر پس از آن عمل به خاك تركيه متوارى شد در دورهء قيام به تبريز آمد و پس از قيام با لاهوتى بروسيه رفت . در آنموقع حيدر عمو اوغلى محاكمه ميشد .
( 3 ) - تاريخ تجديد مىشود عمل موسولينى سرمشق شد .