جبران نمايد ، روى سخن او با انگليس است و موضوع اختلاف كامرون . ملاقات چمبرلن در برلن نتيجهء مطلوب نداد شايد در خط موافقتى بود منجر به كنارهگيرى شد ، چرچيل روى كار آمد با مخالفت بسيار كار بجنگ كشيد ، آخر الدوا ، الكى حريف را غافلگير كرد و لازمهء تجهيزات بسيار قهرا همين است ، دست بيچاره چون بجان نرسد چاره جز پيرهن دريدن نيست ، در دو ماه اول حملات بهتآور كرد ، فرانسه سپر انداخت ، انگليس عدهاى كه بفرانسه آورده بود بعجله بيرون برد تكليف صلح برادرانه كردند در مفهوم غالب و مغلوب پذيرفته نشد . انگليس دست بدامان امريكا زد چاره را در توسل بروس ديدند و باوجود عهد اتحاد با آلمان ، روسيه را حاضر جنگ كردند محتاج كمك اسلحه ، قورخانه و آذوقه بود . راه رساندن ملزومات به دو منحصر بايران و راهآهن خليج به خزر يگانه وسيله ، پر جنگ ايران را گرفت بيطرفى بخرج نرفت عهدشكنى اصل اصول بين - الملل است .
در بهانهء 28 تير و 25 مرداد اخراج آلمانيها را از ايران خواستند كه در مردم نفوذى دارند « 1 » دولت اطمينان داد كه از عمليات جلوگيرى خواهد كرد و بعضى از اتباع آلمان را عذر خواستند مفيد نشد . سفير انگليس و روس يادداشتى حضورا برئيس الوزراء كه منصور الملك است دادند و تهديد باقدامات نظامى كردند و اصل قصد تصرف راهآهن بود و در عين حال در شمال روس و در جنوب انگليس از طرف عراق نظامى از سرحد ايران تجاوز داده بودند .
بر پهلوى امر گران نمود ، منصور كه پيشنهاد شورى كرده بود مورد خطاب و عتاب شد ، فروغى بجاى او آمد ، در اينحال امر بدفاع داده شده بود البته حفظ آبرو و مقام لازم است اما اهون ضررين را نيز رعايت ضرورت داشت « 2 » .
نه هركه دارد شمشير حرب بايد كرد * نه هركه دارد ترياق زهر بايد خورد
راه ميخواستند ميبايد داد ، شايد بافتضاح اخراج سفراى آلمان و ايتاليا نميكشيد چنان كه سوئد بآلمان راه داده بود و سابقه ميشد پيشرفت آلمان در اندكمدت چشمها را گرفته است . فروغى صبح 9 شهريور در مجلس ماجرا را اجمالا گفت و به بردبارى دعوت نمود و بمذاكرات اميدوارى داد و گفت بعضى بىجهت از شهر ميروند و اين سبب آشفتگى افكار است و باز از حرص مردم در تدارك آذوقه كه بجاى يك من دو من نان ميخرند و جاى نگرانى است .
در ملاقات بكوپال گفتم چه ميكنيد ؟ گفت متحيرم براى يكشب هم آذوقهء سفر نداريم ، نمايش كفش و كلاه و رژه در بساط آراسته ديگر است و تدارك ميدان جنگ ديگر . هواپيماهاى روس در نواحى شمال تهران منجمله دروس جلوهگر شدند و بمبى چند رها كردند ، سلطنتآباد كه محل كارخانهء اسلحهسازى است و ميدان فرودگاه قلعه مرغى بخصوص در مد نظر است . اعلانات در هوا از طرف روس منتشر شد كه ما را با ملت ايران اختلافى نيست ، وحشت مردم زياد شد دست و پاها درهم رفت اختلاف با دولت يا با ملت بمب وحشت ميآورد در مجلس گفته شد دولت در پيروى نيات صلحطلبانهء اعليحضرت دستور خوددارى نظاميان را از مدافعه صادر نمود و البته در سرحدات زد و خورد شده بود و تلفاتى دست داده در شهر اعلان حكومت نظامى شد كه اقلا از استفادهء اشرار از بازار آشفته جلوگيرى شود .
هشتم شهريور سفيرين هريك يادداشتى حضورا به نخستوزير و وزير خارجه دادند مشتمل بر فصولى چند :
1 - دولت انگليس و شوروى هيچ نقشهاى بر عليه استقلال ايران و تماميت ارضى آن ندارند ( عبارتى است كه در هرموقع گفته و نوشته مىشود و ابدا اعتبار ندارد ) مجبور شدند اقدامات نظامى به عمل بياورند چه دولت ايران توجهى بپيشنهاد دوستانهء ايشان نكرد و اين اقدامات بر عليه دولت
هامش
( 1 ) - صحبت جليل الملك با هاوارت را نوشتهام صفحهء 310
( 2 ) - نطق شاه در مجلس پس از معاهدهء سعدآباد .