ياد باد آن روزگاران ياد باد
زشت و زيبا ، از هر وضعيتى و از هر عادتى ، مىشود به مذمت و تحسين قلمفرسائى كرد . مقايسهء عادات و رسومات ، مطالعهء دقيق در مقتضيات مىخواهد ، كريتيك و انتقاد حكومتى است شخصى ، پاى موازنه و مقايسهء اطراف مسئله كه در كار آمد ، غالب انتقادات بىپا مىشود .
ما از دستخطها و بيانات و اقدامات ناصر الدين شاه بقدرى ياد كردهايم كه آن مرد بزرگ ملت دوست و وطنخواه به كيفيات شناخته شود ، بلى آنچه شاه آرزو داشت و مىخواست نشده ، دشمنان او اشكالات را به نظر نياوردند ، نه همسايهها سنگ راه بودند ، بزرگترين موانع عهدنامهء تركمانچاى بود كه چون تار عنكبوت دست و پاى ملت و دولت را بهم پيچيده داشت .
ناصر الدين شاه تاريخ و جغرافيا خوب مىدانست ، روزها سر ناهار از روزنامههاى خارجه محمد حسن خان اعتماد السلطنه ترجمه مىكرد ، گاهى هم حكيم باشى تولوزان كه سر ناهار حاضر بود از اخبار مىگفت ، سفرنامهها از براى شاه ترجمه ميكردند و خوانده ميشد ، تلماك را على خان ناظم - العلوم پسر عمه ترجمه كرد ، سفرنامهء استانلى را رضا قلى خان عموزاده ؛ شبها در اندرون براى او كتاب مىخواندند ، وقايع دورهء ناصر الدين شاه را مرحوم رضا قلى خان در روضة الصفاى ناصرى و فهرست - التواريخ و مرحوم اعتماد السلطنه در منتظم ناصرى و مرآت البلدان نوشتهاند . اعتماد السلطنه در عنوان مآثر و الاثار ترجمهء احوال بعضى رجال و شرح بعض مؤسسات و مستحدثات را نگاشته است ، فهرستى است برف انبار .
دورهء ناصر الدين شاه بحبوحهء اختلاط رسوم و عادات مشرق زمين و مغرب زمينى بود ، در ترويج محسنات كل اهتمام را كرد ، متأسفانه راه استفاده برو بسته بود مگر قليلى و آنچه نامرغوب بود از آن احتراز داشت و حق داشت .
زندگى شاه با همهء ريخت و پاش به اقتصاد بود ، ثروت شخصى نداشت . املاك حاجى ميرزا آقاسى را كه بمحمد شاه هبه كرده بود به ملكيت شخصى تصرف نكرد .
جلسهء وزارت جنگ معاون السلطنه - مشير خلوت - امين السلطنه - نظام الملك - اعتماد نظام - نايب السلطنه - هدايتخان