امپراطوران همسايه به ايشان گفته بود :
« هرقدر رعاياى شما داخل تربيت وضع جديد شوند ، همانقدر از نفوذ شما در داخلهء خودتان كاسته خواهد گرديد . »
اين بود كه بعد از مراجعت از سفر اول به فرنگ كلية راه اروپا بر محصلين ايرانى مسدود گرديد . چنان كه مرحوم ميرزا نصر الله خان مشير الدوله صدراعظم نائينى در سال 1306 هجرى ( مطابق 1265 شمسى ) دو فرزند خود را كه يكى ميرزا حسن خان و ديگرى ميرزا حسين خان بودند با منتهاى احتياط به فرنگ اعزام داشت ( جنابان مؤتمن الملك و مشير الدولهء حاليه ) و از اطراف به حضور شاه راپورت دادند و امر اكيد تلگرافى صادر گرديد كه آنها را از سرحد برگردانند و مرحوم ميرزا نصر الله خان ( صدراعظم ) كه در آنوقت مديركل وزارت خارجه بود مجبورا به شهرستانك رفت و با مساعدت مرحوم ميرزا على اصغر خان صدراعظم ناسخ حكم صادره گرديد و اين آقايان فوق يكى در مسكو و ديگرى در پاريس مشغول تحصيل گشتند .
ميرزا حسن خان آكادمى مسكو را به اتمام رسانده و بعد در سفارت پطرز - بورغ چندى نايب سفارت گشت و بعد به تهران آمده وزارت خارجه را مرتب داشته خود رئيس كابينه گرديد و بعدا وزيرمختار پطرزبورغ و سوئد و نروژ شد و بعد به تهران معاودت و پس از مرگ پدر وزير خارجه ، بعد وزير علوم و وزير عدليه گرديد و قوانين مجريهء حاليه وزارت عدليه به نام قوانين موقتى از افكار و ترجمهء آنجناب مىباشد و بعد در سال 1331 هجرى از طرف اهالى تهران كرسى وكالت را در دار الشوراى ملى جالس گرديد و بعد مقام رياست وزرا يافت . پس از چندى استعفا نمود و غالب اوقات طرف شور دولت و ملت مىباشد .
ميرزا حسين خان بدوا مدرسهء دار الفنون پاريس را به اتمام رسانده يك سال هم مدرسهء توپخانهء فرانسه و عمليات آن را كاملا ديد و چون پدر محترمشان در تهران درك مقام وزارتخارجه نموده بود حسب الفرمودهء پدر به لندن رفته در سه سال مدرسهء حقوق انگليس را به اتمام رسانده به تهران بازگشت و رياست كابينهء وزارت خارجه يافته ، دستپخت و كارهاى ادارى برادر خود را كاملا تكميل نمود . با اينكه فرمان وزيرمختارى ايشان به برلن پايتخت آلمان صادر گشته بود و هم دو سال بود كه
خاطرات ممتحن الدوله ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: ميرزا مهدى خان ممتحن الدولهء شقاقى
ص٨٤