به هر جهت مىفرمايد : سوگند به عصر كه همانا نوع انسان در خسارت است ، و اينكه خسران نكره آورده شده براى دلالت بر عظمت خسارت و يا نوع خاصّى از خسارت است كه همان خسارت در نفس و اهل مىباشد ، همچنانكه فرمود :
( إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ
« 1 » بدرستى زيانكاران در روز قيامت كسانى هستند كه در ذات خود و اهل بيتشان خسارت ديدهاند ) .
و خسارت عبارتست از ضرر كردن در اصل سرمايه و مسلّما انسانى كه سرمايهء عمر و نفس خود را از دست داده و كمالى بدست نياورده و عمل صالحى انجام نداده ، در خسارتى جبران نشدنى و عظيم قرار دارد .
آنگاه در مقام استثناء از فراز قبلى مىفرمايد : نوع انسان در خسارت است ، مگر افرادى كه متصّف به ايمان و عمل صالح بوده و يكديگر را به حقّ و صبر سفارش مىكنند كه اينچنين افرادى از خسارت ايمن هستند ، لذا اعتقاد حقّ و عمل صالح ملاك سعادت اخروى است ، و هر كس كفر بورزد ، ضررش متوجّه خود اوست ، چون خود را از خير و سعادت محروم كرده و در تجارت نفس و مال خود زيان ديده است .
از ظاهر عبارت كه استفاده مىشود كه ايمان ، شامل ايمان به خدا و همه رسولان و نيز ايمان به روز جزاست و مراد از
( عَمِلُوا الصَّالِحاتِ )
اين است كه آنان به همه اعمال صالح متصّف هستند ، پس اين استثناء شامل فاسقان امّت كه فقط بعضى از صالحات را انجام مىدهند ، ولى نسبت به بعضى ديگر فسق مىورزند ، نمىشود ، لذا منظور از خسران اعم از خسران كامل و يا خسران نسبى است ، يعنى كفّار و معاندان هميشه مخلّد در عذابند و در خسران مطلق هستند ، امّا فاسقان از بعضى جهات خاسرند و پس از چند صباحى كه در آتش عذاب ديدند ، عذابشان پايان مىپذيرد و مشمول شفاعت و نظاير آن مىشوند .
و ( تواصى ) به معناى سفارش كردن است و سفارش به حقّ ، يعنى اينكه اين افراد يكديگر را به پيروى از حقّ و استقامت و مداومت در راه آن سفارش مىكنند ، لذا
هامش
( 1 ) . سورهء زمر ، آيه 15 .