( ابتلاء ) يعنى انتقال چيزى از حالتى به حالت ديگر ، يا آفرينش آن در اطوار گوناگون ، مىفرمايد : ما انسان را از نطفهاى خلق كرديم كه اجزايى مختلط و آميخته داشت ، در حالى كه او را از حالتى به حالت ديگر انتقال مىدهيم ، ( نطفه - علقه - مضغه و . . . )
و او را جهاز شنوايى و بينايى عطا كرديم و وى را شنوا و بينا نموديم تا دعوت الهى را از زبان انبياء بشنود و آيات دال بر توحيد ، نبوّت و معاد را مشاهده كند .
( 3 )
( إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً )
: ( بدرستى ما او را به راه هدايت كرديم ، حالا خواه هدايت بپذيرد و شكر گزارد و خواه آن نعمت را كفران كند )
( هدايت ) يعنى ارائه راه و ( سبيل ) يعنى مسيرى كه فرد را به غايت مطلوب ( حقّ ) برساند ، ( شكر ) يعنى به كار بردن نعمت در جهتى كه منعم اراده كرده و اينكه شخص نعمت را آشكارا به گونهاى به كار برد كه به خلق بفهماند اين نعمت از منعم است و گفتيم كه حقيقت شكر اخلاص بنده براى پروردگارش مىباشد و ( كفران ) به معناى ضايع كردن نعمت و به كار بردن آن در غير مسير مطلوب است يا اينكه انسان به گونهاى رفتار كند كه از خلق بپوشاند كه اين نعمت از جانب منعم است .
مىفرمايد : مردم در برابر هدايتى كه ما ارائه كرديم دو نوعند ، يا شاكرند و يا كفور .
و در هر دو حالت هدايت الهى بطور يكسان شامل حالشان شده است ، امّا بعضى از اين نعمت استفادهء مطلوب كردهاند و بعضى به عكس آن را كفران نمودهاند ، از اين آيه چند نكته استفاده مىشود :
1 ) مراد از سبيل ، سنّت و طريقهاى است كه بر هر انسانى واجب است در زندگى دنيا آن را بپيمايد تا به سعادت دنيا و عقبى برسد و آن همان دين حقّ است .
2 ) سبيلى كه خدا بشر را بدان هدايت كرده ، سبيلى اختيارى است و لذا شكر يا كفرى كه بر اين هدايت مترتّب مىشود كاملا در حيطهء اختيار انسان است .
هيچ اجبارى در كار نيست ، همچنانكه فرمود :
( فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا
« 1 » هر كس بخواهد راهى به سوى پروردگارش برگزيند )
هامش
( 1 ) . سورهء دهر ، آيه 30 - 29 .