يعنى در قيامت پردهها كنار مىرود و حقيقت اشياء و واقعيت اعمال خير و شر ، اطاعت يا معصيت ، حق يا باطل ظهور و بروز مىيابد ، بطوريكه ناظران حقيقت هر چيزى را مىبينند ، چون اشراق هر چيز ، ظهور آن بوسيله نور است و چون ظهور دهنده و تنها سبب در آن روز خداى سبحان است ، پس اشياء در آن روز با نورى كه از خداى متعال كسب كردهاند ، روشن مىشوند و مراد از زمين ، كرهء زمين و همه موجودات و متعلّقات آن است .
و منظور از كتابى كه نهاده مىشود همان لوح محفوظ است كه به حق بر عليه خلايق سخن مىگويد و نامه عمل آنها از آن استنساخ مىشود
( هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
« 1 » ) و آوردن انبياء براى پرسش از انجام رسالت الهى است همچنانكه فرمود
( وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ
« 2 » هر آينه از پيامبران پرسش خواهيم كرد ) و آوردن شهداء يا گواهان اعمال براى آنست كه آنچه از اعمال قوم خود ديده و تحمّل كردهاند ، اداء كنند و بيان نمايند همچنانكه فرمود :
( إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ
« 3 » آن زمان كه از هر امّتى گواهى مىآوريم ) و آنگاه ميان خلايق در خصوص آنچه دربارهاش اختلاف مىكردند به حق داورى مىشود و هيچ كس ذرّهاى ستم نمىبيند همچنانكه فرمود
( وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
« 4 » و پروردگارت ظالم نسبت به بندگان نيست )
( 70 )
( وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ )
: ( و هر نفسى آنچه را انجام داده بطور كامل دريافت مىكند و خدا نسبت به آنچه مىكردند داناتر است )
يعنى در قيامت خود اعمال به صاحبانشان داده مىشود ، نه جزا و پاداش آن و اين عين عدل است و هيچ شكّى در عادلانه بودن جزا در آن روز باقى نمىگذارد ، و خداوند علم مطلق به همه اعمال خلايق دارد ، لذا آوردن شهداء ، انبياء و نهادن كتاب به جهت آن نيست كه خدا از اعمال بندگانش بىاطلاع است و محتاج است تا آگاهان و گواهان
هامش
( 1 ) . سورهء جاثيه آيه 29
( 2 ) . سورهء اعراف ، آيه 6 .
( 3 ) . سورهء نساء ، آيه 41 .
( 4 ) . سورهء فصلّت ، آيه 46 .