را بمباران نموده از اينجا راه خود را بكرمانشاهان باز كنند روز پانزدهم ربيع الثانى يكهزار و سيصد و سى و چهار ( 1334 ه ) از صبح جنگ سخت شروع شد تا شب طول كشيد و چون شب دررسيد نائره جنگ خاموش شد روز شانزدهم روسها شديدترين حمله خود را به گردنه بيدسرخ و بقزوينه آوردند اگرچه مأيوس بودند از گردنه بيدسرخ بتوانند عبور نمايند ولى براى پريشان كردن حواس و اينكه از بيدسرخ مددى بقزوينه نرسد از صبح تا بشام و بلكه تا نصف شب استحكامات بيدسرخ را بمباران كردند و در قزوينه تمام قوت و قدرت خود را بخرج دادند و بالاخره يكعده از قشون عثمانى كه مستحفظ تپه مشرف بر استحكامات قزوينه بود با تلفات زياد تپه را از دست دادند از ژاندارم و غيره تلفات زياد داده شد در نصف شب روسها موفق شدند از قزوينه عبور نمايند .
مسلم است اگر كمكى بمأمورين راه قزوينه ميرسيد شايد چند روز ديگر هم ميتوانستند آنجا را نگاهدارى نمايند و در صورتى كه چند هزار نفر سوار و پياده در كرمانشاهان جمع بود چرا آنها را بقزوينه نفرستادند و در اين موقع براى چه اعظم السلطنه كاكاوند را با چهارصد نفر سوار از هرسين بكرمانشاهان طلبيده آنجا بدون جهت معطل گذاردند و چرا بالتماسهاى سردار مقتدر سنجابى كه ميخواست خود را بميدان جنگ نزديك كند و نميخواست در قروه معطل مانده باشد جواب مساعد داده نميشد جواب اين سئوالات عجالتا نامعلوم است چيزى كه معلوم است اين است كه نظام السلطنه ميگويد من روزيكه از صحنه بكرمانشاهان آمدم يقين داشتم كرمانشاهان از دست ما خواهد رفت و باز چيزى كه معلوم است اين است كه آلمانها زمامدار اين جنگ هستند از چند روز پيش براى تخليه كردن كرمانشاهان تهيه ميديدند و معلوم بود از نگاهدارى كرمانشاهان مأيوس هستند و يا اينكه ميخواهند قشون روس را پيشتر ببرند و بيشتر در ايران معطل نمايند چنان كه بعضى حدس ميزنند گرچه براى ايران مضر بوده باشد بهرصورت صبح روز هفدهم ربيع الثانى قشون روس از گردنه قزوينه وارد شده به طرف كرمانشاهان رهسپار گشت و مختصر استعدادى كه از مليون در بيستون بود اندكى جلوگيرى كرد كه آنها زود بكرمانشاهان وارد نشوند تا بتوان شهر را خالى كرد پيش از هركس نمايندگان سياسى و نظامى آلمان از شهر خارج شدند قواى نظامى
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 338
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٣٨