و بيرون كردن قنسولهاى روس و انگليس و علت آن .
در اين مقام ناچاريم چند ماه زمان را برگردانيم و مسئله كرمانشاهان را كه در فصل پيش اشاره كرديم مفصل بنگاريم تا مسئله همدان را بتوان درست فهميد .
مسلم است جنوب و مغرب ايران داخل نقشه جنگ اروپاست بملاحظه راه آهن بغداد كه ميخواهد خود را از راه خانقين بتهران رسانيده بالاخره قشون آلمان از راه ايران بافغانستان و هندوستان برسد .
در ابتداى شروع بعمليات در ايران لازم دانستند راه خانقين و كرمانشاه را بدست خود بگيرند چه اگر غير از اين باشد ممكن است محصور گردند .
بهرصورت از چند ماه پيش كه آلمانها كار اصفهان را ساختند و قنسول روس و انگليس را هم از كرمانشاه بيرون كردند و با كمال قدرت باستظهار قشون عثمانى كه از سرحد خانقين وارد شده تا نزديكى كرمانشاهان رسيده بود كرمانشاه را در تصرف خود نگاه داشتند و مصمم شدند بهر قيمت تمام شود نگذارند آن نقطه از دست آنها برود قنسولهاى روس و انگليس از كرمانشاه فرارى شدند و در همدان اقامت كردند مدتى در همدان ماندند و بمساعدت دولت و قواى متفرقه كه استخدام نمودند بازگشت كردند .
قنسول آلمان مسيو شونمان در كرمانشاه از قصد آنها غافل نبود و استعدادى از ايلات اطراف براى خود جمع كرده چون قنسولها بكنگاور رسيدند آنها را احاطه كرده جنگ مختصرى نموده چند تن از همراهان آنها كشته شدند و عاقبت از شونمان امنيه طلبيده بهمدان بازگشت نمودند در اين حال در تهران روس و انگليس دولت را ترغيب كردند استعداد وافى از قزاق و ژاندارم و غيره بهمدان بفرستند قنسولها را قهرا بكرمانشاهان برگردانند ولى مستوفى الممالك اقدام نكرد وطنخواهان هم او را از عاقبت وخيم اين اقدام ترسانيدند و جواب روس و انگليس در اصرار كردن بدولت كه بايد حتما قنسولهاى ما بكرمانشاهان بروند اين بود كه ابتداء نقض بيطرفى از شما شد كه متعرض قنسول آلمان و عثمانى در تبريز و گيلان و بوشهر شديد اكنون اگر بايد قنسولهاى شما برگردند آنها هم كه شما گرفته و تبعيد كردهايد بايد بمواقع خود بازگشت نمايند بهرحال دولت بر ضد واقعه كنگاور اقدامى نكرد ولى روس و انگليس
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 301
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٠١