فصل سى و چهارم مسافرت و حوادث جنگى
در اين روز كه من از قم بجانب عراق ميروم پرنس ريس وزير مختار آلمان هم كه از تهران بقم آمده است بجانب كرمانشاه روانه مىشود وزير مختار مزبور يكى از شاهزادگان محترم آلمان است حركت او از قم براى اين بود كه در تهران بعد از تغيير نقشه مذاكره بوده است يكى از وزراء بقم آمده او را بتهران برگرداند گرچه اين كار شدنى نيست و لكن تا بدولت اطمينان بدهد كه با بودن قشون روس در حوالى تهران ممكن نيست او در تهران بماند از قم هم دور تر شد و ديگر آنكه شهرت يافت كه روس و انگليس يادداشتى بدولت دادهاند كه چون قنسولهاى ما را از همدان بيرون كردهاند ما ناچاريم همدان را خراب كنيم و يك اردوئى در عراق نگاهداريم وزير مختار آلمان احتياط كرد مبادا قشون روس از طرف قزوين بعراق برسد و براى او مخاطرهئى پيش آيد و بهر حال عقبنشينى وزير مختار مزبور براى مليون يأسآور بود خصوصا كه از اظهار نااميدى كردن از دولتيان هم خوددارى نداشت . در ايستگاههاى راه عراق چون سابقه آشنائى با پرنس ريس داشتم راجع به كارهاى ايران گاهى با هم صحبت ميداشتيم بسيار دلتنگ بود و ميگفت جنبش ايرانيان براى مدافعه ملى بايد بهتر از اين كه هست بوده باشد گفتمش سالها است ايرانيان را اغفال كرده احساسات سلحشورى آنها را محو نمودهاند و تا از تحت مرعوبيت در آيند وقت لازم خواهد بود از اوضاع جنگ اروپا و فتوحات محير العقول آلمانها و اينكه مهمات جنگى بسيار بايران خواهند فرستاد پرسيدم تا چه اندازه حقيقت دارد گفت اغراقآميز است بهرصورت پرنس ريس از تغيير يافتن نقشه در تهران خبردار بود و مأيوسانه بجانب كرمانشاهان و بلكه به طرف بغداد ميرفت و بعد معلوم شد كه از ايران خارج خواهد شد يعنى معزول مىشود و ديگرى بجاى او ميآيد چون عمليات سياسى او بىنتيجه مانده است و اما مسئله همدان