و شمال با مأمورين آلمانى و عثمانى كردند دستگير خواهند نمود اين تحريكات در افكار مضطرب روس و انگليس سبب شد كه قشون زيادى بايران و بتهران وارد كرده سفارتخانهاى خود را محافظت نمايند و به اين وسيله دولت را مرعوب سازند كه از تحريكات آلمانى و عثمانى و از بروز احساسات ايرانى بر ضد آنها جلوگيرى نمايد در صورتى كه دولت نه استطاعت اين كار را داشت و نه حاضر بود اين اقدام را بكند زيرا شاه از تجاوزات روس و انگليس بجان آمده بروز احساسات ايرانيان جوان بر ضد آنها و اقدامات جنگجويانه فارسيان و نقاط ديگر هم او را اندكى از مرعوبيت كه داشت در آورده بعلاوه مستوفى الممالك هم از مساعدت آلمان و عثمانى او را تا يك حد اميدوار كرده است در اين صورت بديهى است بر ضد آلمان و عثمانى يعنى بر ضد احساسات ملت اقدامى نميكرد و اگر ميكرد هم با زمينههائى كه در جنوب و مغرب مملكت حاضر شده بود نتيجه نداشت از طرف ديگر اقساط قرض روس و انگليس را كه دولت به آنها قبولانيده در مدت جنگ اروپا معاف باشد و آنچه را هم كه از ابتداى جنگ تا كنون گرفتهاند رد نمايند قسط اولش را دادند به شرط اينكه دولت از تحريكات آلمان و عثمانى جلوگيرى نمايد دولت هم كه بىنهايت محتاج گرفتن وجه بود اين شرط غير مقدور را قبول كرد و بهانه بدست روس و انگليس داد براى گرفتار كردن اشخاصى كه در تهران بر ضد افكار آنها كار ميكردند چه از ايرانيان وطنپرست كه اداى وظيفه ميكردند و چه كسانى كه بتحريك آلمان و عثمانى اقدامات مينمودند .
تهرانيان هم كه واقعه قائله عاشوراى يكهزار و سيصد و سى ( 1330 ه ) تبريز را بواسطه ورود قشون روس بدان شهر فراموش نكرده بودند از نزديك شدن قشون روس بتهران در اضطراب شديد افتادند شخص پادشاه جوان هم كه ميدانست اشخاصى در خانواده خودش هستند كه با روسها همدست ميباشند و شايد در اين انقلاب آنها بطمع تخت و تاج بيفتند از مقام سلطنت خود نگران ماند ولى با استقامتى كه زياده از استعداد سن او بود خوددارى ميكرد و گاهى سخنان درشت هم بنمايندگان روس و انگليس ميگفت مستوفى الممالك هم هرچه ميتوانست او را قوت قلب ميداد .
اول محرم كه قشون روس از قزوين بجانب تهران حركت كرد آثار اضطراب در مردم
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 292
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٢٩٢