بلاى ناگهانى بر سر خوشبختترين خلق عالم باريدن گرفت بهشت دنيا به صورت جهنم مهيبى نمودار گشت و تا اين تاريخ كه نيمه ذى القعده هزار و سيصد و سى و دو ( 1332 ه ) است آتش جنك در نهايت شدت در اشتعال است شهرهاى قشنك ميسوزد عمارتهاى عالى خراب مىشود بدنهاى از برك گل لطيفتر مجروح و ناتوان شكسته و سوخته در دست جراحان گرفتار فرياد سوگوارى و دربدرى و گرسنگى از زمين اروپا به آسمان بلند است و تا كنون حسن اسلحه و رشادت ذاتى و جديت آلمانها و اتحاد تام ملت با دولت در تمام جنكها فتح را نصيب آلمان نموده است و خدا داند بكجا منجر و نقشه سياست تازه دنيا بعد از اين جنك مهيب بچه صورت جلوهگر بگردد .
اكنون باوضاع درونى بنگريم و ببينيم اثرات اين جنك تا كنون در مملكت ما چه بوده است و تبدل كه احوالى ما را حاصل گشته كدام است پس از تاجگذارى سلطان احمد شاه ناصر الملك نايب السلطنه بجانب اروپا روانه شد پادشاه جوان رياست وزراء را بميرزا حسنخان مستوفى الممالك واگذار كرد مستوفى الممالك بواسطه كمطمعى و حسن سلوكى كه دارد محبوبيتى در ملت حاصل نموده است .
كابينه تازه تشكيل شد كابينه قديم كه در آن اشخاصى طرفدار روس شناخته شده بودند برهم خورد شروع بجنك كه شد روسها مجبور شدند قواى مادى و معنوى خود را متوجه اطريش و آلمان و اخيرا متوجه عثمانى نمايند كه به زودى محتمل است اعلان جنك او هم بروس داده شود .
به اين سبب افكار دولت و ملت از زير فشار تحكمات روس اندكى بيرون آمد انگليسيان نيز به خود پرداخته سياست آنها در ايران بلكه در همه جاى آسيا ضعيف شد و هرچه بر ضعف دو قوه اجنبى افزوده شد پيش پاى افكار ايرانيان بازتر گشت و از مرعوبيت درآمدند فتوحات پىدرپى آلمان و شكست دول مؤتلف ابهت سياست جنوب و شمال را از دل ايرانيان برد نفوس منجمد شده بجنبش آمدند دولت تازه هم بالضروره تا چند صباح از تازگى خود استفاده خوشنامى كرد خاصه كه حكومت آذربايجان را كه در تصرف صمد خان بود از او گرفتند و مرناد بلژيكى را از رياست خزانهدارى انداختند و اين در موقعى بود كه آلمان مملكت بلژيك را تصاحب كرد و قدرت بلژيكيان محو شد از تغيير حكومت دست نشانده
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 271
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٢٧١