و در اين كار تأخير جائز نيست .
طريق عمل - اگر استبداد ميخواهند زود رئيس استبداد را اعلان كنند و اگر مشروطه ميخواهند اول تشكيل آن جماعت بشود كه با دولت همراه باشند و بعد افتتاح مجلس و انتخاب صحيح كه اشخاص لايق انتخاب شوند و بعد حضور نائب السلطنه براى همراهى با مطالب صحيح و تا اينها صورت بگيرد چون كارهاى خارجه معوق ميماند تعيين يك نفر وزير مسئول با دستورالعملهاى لازم و مسائل مهمه كه مطرح مذاكره است كه با همراهى نائب السلطنه داخل مذاكرات شود و براى اين كار بايد اولياى دولت نظريات خود را آشكار بگويند كه همه كس بداند و اگر جرئت ندارند مجمعى از دانشمندان وطنپرست حاضر كرده با خود شريك نموده داخل مذاكره شوند و فكر اين مطلب را هم بكنند كه مسائل بزرگ مانند راهآهن و استقراض منوط بتصويب مجلس مىباشد بعد از آنكه مذاكرات به جائى قرار گرفت در قبول و اجراى آن چه خواهند كرد گرچه مذاكرات نائب السلطنه به ظاهر منطقى و صحيح است و لكن مرا قانع نميكند و ميگويم آيا با اطلاع بر احوال حاضر ايران ضميرهاى جمع مذكر غائب را بكجا بايد برگردانيد شما اگر بخواهيد خود را بالمره بىطرف گرفته منتظر باشيد كه مردمى در تهران مصدر امور دولت و انجام دهنده اين مطالب بوجه صحت باشند و شما را در مقام قدس بىمسئوليتى محفوظ بدارند از آنچه هست بسى دور است نائب السلطنه ميگويد من هم تكليف خود را نميدانم از حدودى كه قانون اساسى براى من تعيين كرده تجاوز نمايم مذاكرات نائب السلطنه بپايان رسيد و من از بيانات او فهميدم اگر از تغيير وضع در داخله مأيوس شود بايران بازگشت نخواهد كرد .
نائب السلطنه مدتى در سويس اقامت مىكند و بعد بپاريس رفته قريب يكسال آنجا ميماند و در اين مدت امور دولت ايران گاهى بتوسط كابينه صمصام السلطنه بختيارى و گاهى بتوسط كابينه كه ميرزا محمد عليخان علاء السلطنه بر آن رياست مينمايد ميگذرد و تشكيل كابينه دوم از آن رو شده كه بواسطه اغتشاش فوق العاده امور داخلى نزديك بود رشته امور ايران به كلى از هم گسسته شود لهذا چنان صلاح ديده شده بود وزير داخله مقتدرى انتخاب شود عين الدوله را براى اين كار در نظر داشتند كه رئيس الوزراء و وزير
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 227
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٢٢٧