مخلوقات عالم يكسان است ، در عالم ماديّات وقتى چيزى به چيز ديگر نزديك است قاعدتا به شىء غير آن دور خواهد بود ، امّا خداوند در عين دورى و ديده نشدن ، نزديك است و آوازهاى آهسته و نجوى را مىشنود « 1 » ، و از رگ گردن به انسان نزديكتر است « 2 » ، پس براى مخلوق هيچ چيز نزديكتر از خالق او نيست و او بر همه چيز محيط بوده و پروردگار آسمان و زمين است « 3 » ، و اوست كه در هر جا باشيد با شماست « 4 » ، و قادرى است كه هيچ چيز از حيطهء قدرتش بيرون نيست .
اوست كه ماه و خورشيد را مسخر گردانيده همچنانكه همهء آنچه در زمين است مسخّر انسان نموده است ، پس خورشيد هرگز از نور افشانى بر زمين خوددارى نمىكند و ماه از مقادير و منازلى كه برايش مقدّر شده تجاوز نمىكند و حركت آنها جزئى از نظام محكمى است كه در عالم جريان دارد و با ساير نظامات هستى كامل مىگردد و همه آنها در مدّت معينى جريان دارند ، ماه به دور زمين در گردش است و زمين و ماه و ساير اجرام در منظومهء شمسى بر گرد خورشيد در حركت مىباشند و همهء آنها در كهكشان راه شيرى در حال حركت و جريان هستند و اين حركت عين تسبيح و تقديس آنهاست ، امّا انسانها اين تسبيح را درنمىيابند « 5 » .
و اوست خدايى كه تدبير امر بدست اوست ، مراد از ( تدبير ) آوردن چيزى بدنبال چيز ديگر است يعنى ترتيب اشياء و نظم آنها بطوريكه از هر يك غرض مطلوب حاصل شود و اختلال و تزاحم پيش نيايد ، يعنى خداوند اجزاى عالم را به بهترين و محكمترين نظم ترتيب داده ، بطوريكه هر چيز بسوى غايت مطلوبش در حركت است و مجموعه
هامش
( 1 ) - الّذى بعد فلا يرى و قرب فشهد النّجوى ، ( بخشى از دعاى افتتاح ) .
( 2 ) -( وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ )، سوره ق ، آيه 16 .
( 3 ) -( وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ )، سوره زخرف ، آيه 84 .
( 4 ) -( وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ )، سوره حديد ، آيه 4 .
( 5 ) -( وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَوَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ )، سوره انبياء ، آيه 33 .