كانُوا يَكْفُرُونَ )
: ( بازگشت همه شما به سوى اوست ، وعدهء خدا حقّ است ، همانا او خلقت را آغاز كرد و سپس آن را باز مىگرداند ، تا كسانى را كه ايمان آورده و اعمال شايسته نمودند به عدالت ، پاداش دهد و كسانى كه كفر ورزيدند برايشان شرابى از آب جوشان و عذابى دردناك خواهد بود ، بواسطهء كفرى كه مىورزيدند ) ، در اين آيه پس از آيه قبلى كه ذكر مبدأ را نمود ، ذكر معاد را مىنمايد و مىفرمايد : اين وعدهاى به حق است
( إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ )
« 1 » ، ( بدرستى كه آنچه وعده داده شدهايد محقق مىشود ) ، ( حق ) يعنى چيز ثابت و واقعى و اينكه وعده الهى به امر معاد حق است ، يعنى خلقت الهى به نحوى صورت پذيرفته كه چرخهء خلقت جز با بازگشت موجودات به سوى خالقشان تكميل نمىشود و تمام موجودات عالم حركتشان نهايتى دارد كه همان مبدئى است كه از آنجا حركت را آغاز كردهاند
( يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ )
« 2 » ، ( اى انسان ، تو دائما در حال تلاش و حركت بسوى پروردگارت هستى ، پس او را ملاقات خواهى كرد ) ، همچنانكه سنگى كه در حال افتادن است و به زمين نزديك مىشود نهايتا به زمين مىرسد ، همچنين حركت انسان و جميع اجزاى عالم جز با بازگشت به مبدأ حركتشان تمام و كامل نمىشود .
و آنگاه در مقام تعليل اين معاد و بازگشت با دو حجّت برمىآيد ، حجّت اوّل ) :
آنكه خدا كه خلقت عالم را ابتدا كرده ، نهايتا آن را به سر منزل اوّلى باز مىگرداند ، يعنى موجودات عالم به فيض خالق بوجود آمده و تا مدّت معيّن كه به سرحدّ كمالشان برسند به زندگى ادامه مىدهند و چون آن اجل به سر آيد به معناى فانى شدن آن موجود نيست ، بلكه خداى متعال او را به سوى خود باز مىگرداند و حجّت دوّم ) : اينكه خداوند معاد را قرار داد تا نيك و بد ، يكسان نباشند و افراد مؤمن و صالح در قيامت به پاداش نيكو و عادلانه برسند و افراد كافر و معاند نيز نتيجه عملشان را با عذاب اليم و آب جوشانى كه
هامش
( 1 ) - سوره مرسلات ، آيه 7 .
( 2 ) - سوره انشقاق ، آيه 6 .