تتمهء سخنان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم باشد و مراد از عفو و عذاب ، چشمپوشى يا عذاب رسولخدا نسبت به آنان باشد كه يكى را ادب نموده و از ديگرى درگذرد .
امّا به قرينه آيات بعدى احتمالا اين آيه گفتار خداى متعال است خطاب به منافقان ( و اللّه يعلم ) .
( 67 )
( الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ )
: ( مردان و زنان منافق مانند يكديگرند ، مردم را امر به زشتى نموده و از عمل پسنديده باز مىدارند و دستهايشان را از انفاق نگه مىدارند ، خدا را فراموش كردهاند و خدا هم آنان را فراموش كرده ، آرى منافقان همان فاسقانند ) ، مىفرمايد : منافقان همه در اظهار ايمان و پوشاندن كفر باطنى و در خباثت اعمال اشتراك دارند ، يعنى همه آنها مانند يكديگرند و فرقى با هم ندارند و قهرا در عاقبت احوال نيز با هم اشتراك خواهند داشت .
و اينها از خصوصياتشان اين است كه امر به منكر و نهى از معروف مىكنند و از انفاق در راه خدا خوددارى مىورزند و با اعراض از ياد خدا ، خدا را فراموش كردهاند و چون مردمى فاسق و خارج از روش عبوديّت بودند ، خدا هم آنها را فراموش كرد و آن پاداشهايى كه به بندگان ذاكر خود عطا نمود ، به ايشان نداد ، به درستى كه آنها مردمى فاسق و عصيانگرند .
( 68 )
( وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ )
: ( خداوند مردان و زنان منافق و كفّار را وعدهء آتش دوزخ مىدهد كه در آن جاودانند ، و همان آنان را كافى است ، خدا آنها را لعنت كرده و براى آنان عذابى هميشگى خواهد بود ) ، در اين آيه اگر كفّار را عطف به منافقين نمود ، به جهت آنست كه منافقان نيز كافرند و لذا خداوند به آنان وعدهء جهنم مىدهد كه اين جزا عينا سزاوار اعمال پليد آنهاست و با هم هماهنگى دارد .
و همين كيفر براى آنان كافى است ، كيفرى كه به غير آنان نمىرسد و خدا ايشان را از