و ( الحاد ) به معناى ميل از حدّ وسط به جانب افراط يا تفريط است ، و آنگاه مىفرمايد به زودى جزاى اعمالى كه كردهاند خواهند ديد و براستى چه كسى ستمكارتر است از آنكه آيات خدا را تكذيب كند و غير او را بخواند ، ( مانند ماديّين و بت پرستان ) ، يا به خدا ، اسامى و صفاتى را نسبت دهد كه خداوند از آنها منزّه است ، ( مانند بعضى از اهل كتاب ) .
( 181 )
( وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ )
: ( و از كسانى كه آفريديم ، گروهى هستند كه به حق هدايت مىكنند و به آن باز مىگردند ) ، در اين آيه مىفرمايد : بعضى از افراد هستند كه از ضلالت معصومند ، چون خدا آنها را به حق هدايت كرده و همو ايشان را از گمراهى حفظ مىكند و در اين صورت بايد مراد از اين جماعت انبياء و اوصياء ايشان باشند كه هم خود به هدايت الهى هدايت شدهاند و هم بر اساس حق ، بين مردم حكم مىكنند و خدا را با نامهاى حسنايش مىخوانند « 1 » .
( 182 )
( وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ )
: ( كسانى كه آيات ما را تكذيب كردند ، به زودى آنها را از جانبى كه ندانند به استدراج مىكشانيم ) ، ( استدراج ) از نظر لغوى يعنى پله پله و به تدريج از مكانى بالا رفتن يا پايين آمدن ، امّا در لسان قرآن منظور از آن هلاكت تدريجى است يا در دنيا و يا در آخرت ، يعنى نزديك شدن به هلاكت ، آن هم به نحو درجه درجه .
و مىفرمايد اين نزديك كردن آنها به هلاكت آشكارا نيست تا آنها بفهمند ، بلكه در همان سرگرمى به تمتّع از مظاهر زندگى مادّى ، مخفى است و آنها با زيادهروى در معصيت پيوسته بسوى هلاكت نزديك مىشوند ، لذا استدراج ، تجديد نعمتى بعد از
هامش
( 1 ) - نمونهء اعلاى اين افراد ، پيامبر گرامى اسلام ، دختر گرامى ايشان و جانشينان بر حقّ آن حضرت مىباشند ( 14 معصوم عليهم السلام ) ، ( گفتار مترجم ) .