نمىشنوند ، ايشان چون چهار پايانند ، بلكه از آنها گمراهتر هستند و ايشان همان غفلت زدگانند ) ، ( ذرأ ) به معناى آفريدن است ، در اين آيه خداى متعال جهنم را غايت و هدف آفرينش بسيارى از جنّ و انس دانسته و اين غايتى تبعى و ضرورى است ، امّا غايت اصلى همان است كه در جاى ديگر فرمود :
( وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ )
« 1 » ، ( ما جنّ و انس را نيافريديم ، جز براى آنكه ما را عبادت كنند ) ، امّا در رابطه با غرض دوّم ، مىفرمايد :
( الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً )
« 2 » ، ( عهد شكنان از آنان هيزم جهنم هستند ) .
لذا مشيّت الهى به اين تعلق گرفته كه در زمين انسانى خلق كند كه خليفهء او باشد و واجبات بندگى او را به جا آورده و به اين وسيله مشمول رحمت او گردد ، امّا اين جريان اقتضاء نمىكند كه همهء انسانها به حسب اختلافاتى كه در عقايد و اعمال دارند مشمول اين رحمت گشته و به سعادت ابدى برسند ، بلكه كسانى كه از ذكر پروردگارشان غفلت بورزند در زندگى دنيا بسيار در فشار بوده ، ( چون پايگاه اعتقادى مستحكمى ندارند ) و در آخرت نيز خداوند آنها را نابينا محشور مىكند ،
( وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى )
« 3 » .
و بديهى است كه نتيجه اعمال آنها شقاوت و خسران و دخول در آتش جهنم است ، در ادامه در توصيف اينها مىفرمايد : دوزخيان استعداد وقوع در مجراى رحمت الهى را ندارند ، چون قلبهايشان فهم و درك ندارد و چشمهايشان حق را نمىبيند و گوشهايشان مواعظ انبياء را نمىشنود ، گويا گوش و چشم و قلب ندارند و باطل شدن اثر چشم و گوش و قلب آنها به جهت كيفر اعمال زشتشان مىباشد و به همين جهت هم مانند حيوانات چهار پا شدهاند ، بلكه از آنها هم گمراهترند ، چون آنچه مايهء امتياز انسان از حيوان است ،
هامش
( 1 ) - سوره ذاريات ، آيه 56 .
( 2 ) - سوره جنّ ، آيه 15 .
( 3 ) - سوره طه ، آيه 124 .