« يكى از آرزوهاى آلمان از پيش از زمان جنگ اين بود كه آسياى كوچك را بگيرد و با كشيدن راهآهن برلن و بغداد بدرون آسيا راه يابد . چون در ماه مارس 1917 شهر بغداد بدست انگليسيان افتاده و اميد بازگردانيدن آن نماند آلمانيان ناچار شدند براى پيشرفت خود در آسيا اندكى بالاتر را گيرند و اينباره راه برلن و باكو و بخارا را بديده گرفتند . پيداست كه خواست آنها بيش از همه دست يافتن بشهرهاى قفقاز و به باكو و درياى خزر مىبود . از اينرو كار من اين بايستى بود كه پيش از آنكه آلمانيان و تركان برسند اين جاها را در زير نگهبانى دارم . شگفت بود كه هنگاميكه سپاه انگليس بغداد را گرفت و راه نخستين كه آلمانيان بسوى آسيا برگزيده بودند به روى آنان بسته شد در همان هنگام پيشآمد شورش روسستان راه دومين را به روى آنان باز كرد . تا تابستان 1917 سپاهيان روس در ميدانها مىايستادند ، ولى پيدا بود كه اين ايستادگى ديرى نخواهد پاييد . خط جنگى روس از جنوب روسستان آغازيده و از سراسر قفقاز و درياى خزر گذشته و از شمال ايران پيش رفته و دست چپ آن با خط جنگى انگليس در بين النهرين بهم مىپيوست . در پاييز 1917 اين خط جنگ بهم خوردن آغازيد .
از اينرو نيروهاى ترك در ارضروم كه بجاى پيشرو سپاه آلمان مىبودند براى پيشرفت بسوى شهرهاى قفقاز كه يگانه آرزوى آنان مىبود جلوگيرى جز از دسته - هايى از ارمنيان نميداشتند و آنان چون پيش رفتندى شهر تفليس بيگمان بدستشان افتادى و داشتن اين شهر آلمان و ترك را بسراسر قفقاز چيره گردانيدى و گذشته از راه آهن ميانه درياى سياه و درياى خزر كانهاى نفت باكو و ديگر داراكهاى كوهستان قفقاز و همه غله و پنبه آن پيرامونها بدست آنان افتادى .
از اين سو دورى راه كه از بغداد تا باكو هشتصد ميل دور است ، جلوگيرى از فرستادن سپاه ميكرد . تنها راه آسان آن بود كه ميسيونى از انگليسيان فرستاده شود كه همين كه به تفليس رسيدند از روسيان و گرجيان و ارمنيان آنجا كه در سپاه روس بوده بودند نيرويى پديد آورد و از پيشرفت تركان جلو گيرد » .
اينست گفتههاى ژنرال دنستروويل . اين انديشه نخستين انگليسيان مىبود .
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 778
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٧٧٨