نوشته و پاسخى را كه وزيران بوى داده بودند هردو را بازخواندند . « 1 » ناصر الملك در نامه خود كوششهايى را كه در راه باز شدن مجلس سوم به كار برده و يادآوريهايى را كه پياپى كرده بود بازمينمود و از وزيران ميپرسيد كه با آنحال چگونه مجلس را باز نكردهاند ، وزيران در پاسخ دشوارى كار و جلوگيرهايى كه در ميان بوده باز نموده و به بيگناهى خود كوشيده و در پايان نويد ميدادند كه از دوم ماه صفر ( دو ماه ديرتر ) به كار دادن تعرفه پرداخته شود . در آن نشست سيد حسن مدرس نكوهشهايى بدولت كرد و درشتيها نمود و چون سپهدار بپرخاش برخاست كار بكشاكش انجاميد و نشست با يك تلخى بسيار بپايان آمد . اين بود حالت دولت و رويه كارهاى او .
در دوم صفر ( نهم ديماه ) چنان كه نويد داده بودند در تهران تعرفه دادند و كار بر - گزيدن نمايندگان را آغاز كردند و يك ماه كمابيش نگذشت كه نمايندگان پايتخت برگزيده شدند و از آنها پيدا بود كه دولت خواست خود را پيش برده و هواخواهان خود را برگزينانيده . با اينهمه چون از شهرها باز بيمناك مىبودند در آنها همچنان دست نگه ميداشتند و در هريكى جلوگيرهاى ديگر پيش ميآوردند . نتيجه آن بود كه ششماه بيشتر گذشت و يك نيم نمايندگان در تهران گرد نيامدند و باز شدن مجلس رو نداد مگر پس از آنكه جنگ جهانگير اروپا برخاست و زمانى هم گذشت و ما چون پيشآمدهاى زمان جنگ را در گفتار جداگانه خواهيم نوشت اين گفتار را در اينجا بپايان ميرسانيم تا بداستان تبريز و آشوب آنجا پردازيم .
آنچه در اينجا بايد افزود آنست كه از اين تاريخ تا در گرفتن جنگ جهانگير اروپا كه ششماه بيشتر در ميانه گذشت اين چندگاه ، از ديده سياست كشور ، از زمانهاى برجسته تاريخ ايران مىباشد و نمايندگان دو دولت و كاركنان ايشان در اينهنگام در تلاشهاى سختى بودهاند . زيرا جنگ را نزديك ديده و همدستى عثمانيان را با آلمان دانسته و اينست براى آينده خود در ايران زمينه سازگار آماده ميكردهاند بويژه روسيان كه از هرباره ميكوشيدهاند . در اين ميان ميانه دو دولت نيز سردى افتاده و باز همچشمىهايى مىنمودهاند . ولى چون اين تلاشها و همچشمىها در پرده ميرفته
هامش
( 1 ) اين نامهها در روزنامهها بچاپ رسيده و همانست كه ما يادش كرديم .