ولى ما آن را ساده نمىشماريم و اين نه باور كردنيست كه ميانه ناصر الملك و وزيران جدايى در انديشه بوده و يا ناصر الملك از درون دل هوادارى از مشروطه مى - نموده . ناصر الملك و وزيران و نمايندگان دولت روس همگى با مشروطه دشمن بودند و از درون دل برافتادن آن را ميخواستند . چيزى كه هست چون نميتوانستند بيكبار درخواست خود را به كار بندند ميكوشيدند تا بتوانند باز شدن مجلس را بدير اندازند و آنگاه كارى كنند كه نگزارند از ديموكراتيان و آزاديخواهان دلسوز به آن راه يابند و چنان كنند كه مجلس چون بازگردد اينبار افزارى در دست دولت باشد . گذشته از اين زمينه براى باز كردن مجلس سنا آماده مىكردند كه بدستيارى آن نيز از نيروى مجلس شورى بكاهند ، چون از دو مجلس گذشته چشمشان ترسيده بود به اين دورانديشى - ها درباره مجلس سوم ميكوشيدند . در همه اينها ناصر الملك نيز همداستان بوده ، چيزى كه هست او بسته ماندن مجلس را بيشتر از اين نميخواست و آن را بسود نيكنامى خود نميشناخت و آن يادآوريها و خودنماييها براى همين بوده .
بارى در نيمه مرداد آگهى با دستينه عين الدوله پراكنده گرديد كه در آن نويد آغاز كردن ببرگزيدن نمايندگان را ميداد ، بدينسان كه در نيمه شهريور در تهران انجمن نظارت برپا و ببرگزيدن نمايندگان آغاز شود و در شهرهاى ديگر بيكماه پس از رسيدن دستور انداخته گردد . اين آگهى كه نويدى بيش نبود و از خود آن بايستى دانست كه باز شدن مجلس به آن زوديها نخواهد بود مردم از همان يك نويد به پا برخاستند و جوش و تكان از خود نمودند . از آنسوى بدخواهان بار ديگر ببد - گويى و دشمنى برخاستند و برخى از ملايان باز در منبر زبان بنكوهش مشروطه گشادند .
در آغازهاى مهرماه نايب السلطنه از راه قفقاز بايران رسيد و از شگفتيهاست كه از ايرانيان سخت ميترسيد و با بودن ژاندارم و پاسبان فراوان كه به پيشوازش فرستاده شده بودند در رشت و قزوين از شهر دورى گزيد و از بيرون شهر گذشت و بدينسان بتهران آمد . درباره انتخابات چنان كه نويد داده شده بود در شهريورماه در تهران انجمن نظارت برپا گرديد و بشهرها نيز دستور فرستاده شد . ولى چون در
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 572
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٧٢