گفتار دهم واليگرى محمد وليخان بآذربايجان
در سال 1291 تا چند ماه كارهاى صمد خان را يكايك نمىشناسيم ، در اين زمان من براى آنكه خود را از آزار و زباندرازى ملايان و ديگران آسوده دارم از خانه كمتر بيرون مىآمدم و يكسال كمابيش از پيشآمدهاى شهر آگاهى چندانى پيدا نميكردم ، يادداشتى هم از ديگرى درباره اين چند ماه در دست نيست « 1 » . آنچه ميدانيم بازار گرفتن و بستن و زدن و پول گرفتن همچنان گرم ميبود و بهريك يا دو هفته كسى را از آزاديخواهان پيدا كرده با دستور صمد خان ميكشتند .
چنان كه گفتهايم همهء كسانى را كه صمد خان كشته ما بنام نمىشناسيم و شماره آنها بسيار بيشتر است . در روزنامه حكمت كه در آنزمان در مصر به فارسى پراكنده ميشد شماره آنها را در نه ماه نخست 243 تن نوشته . اين شمارش اگرچه چندان درست نيست ليكن بسيار دروغ هم نيست .
اكنون يكرشته پيكرهها در دست ماست كه هر يكى تن بيروانى را آويخته بدار يا خوابيده به روى خاك با نگاهبانى از سربازان در پيرامون آن نشان ميدهد و در بيشتر آنها « محمد ميرغضب » دژخيم صمد خان نيز پديدار است و اين مىرساند كه هماندم كه كار كشتن انجام گرفته پيكره برداشته شده است . بر رو يا بر پشت برخى از آنها نام كشته را هم از « محمد خان قفقازى » و « يونس اردبيلى » و « امامقلى » مىيابيم ليكن سرگذشت دلگداز هيچيك را نميدانيم و از زمان آن آگاه نيستيم . از آنسوى در فهرستى كه يكى از تبريزيان از كشتگان با دستور صمد خان گرفته است نامهاى
هامش
( 1 ) يادداشتهاى اردبيلى در اينجا بريده شده و آنچه بوده از ميان رفته .