و اما زاب پائين سرچشمهاش در كوهستان سلق بوده . گفتهاند ابن سلق كه نامش را بر اين كوهستان گذارده بودهاند پسر احمد بن روح بن معاويه از قبيله بنى اود بوده و محل اين كوهستان بين شهر زور و آذربايجان بوده است . رود زاب از اينجا در بين دقوقا و اربل روان بوده و در اين هنگام فاصله آن تا زاب بالا در حدود دو تا سه منزل بوده و همچنان جريان مىيافته تا در نزديكىهاى سنّ به دجله مىريخته است . و در همينجا بوده كه عبيد إله بن زياد كشته شده و يزيد بن مفرغ هم در نكوهش وى با اشاره به اين واقعه در همينجا اشعارى گفته كه ياقوت آنها را نقل كرده « 1 » .
ياقوت پس از وصف اين دو زاب كه از سرزمينهاى خارج عراق سرچشمه مىگرفته و به دجله مىريختهاند گويد بين بغداد و واسط دو رود ديگر به نام زاب جريان دارد كه آنها هم زاب بالا و زاب پائين خوانده مىشوند . وى محل زاب بالا را در نزديكى جايى به نام قوسين نشان داده و گويد گمان مىكنم كه از فرات جدا مىشود و در نزديكىهاى زرفاميه به دجله مىريزد ، و قصبه ( - مركز استان ) آن نعمانيّه است كه بر ساحل دجله است ، و زاب پايين هم مركزش نهر سابس نزديك شهر واسط است . ياقوت سپس مىافزايد كه هريك از اين زابها چندين قريه و زمينهاى بسيارى را آبيارى مىكنند ، و در روايتى به نقل از سلفى اين محلها را از قلمرو زاب بزرگ شمرده : بسكرة و توزر و قسنطينيه و طولقة و قفصة و نفراوة و نفطة و بادس . و گفته است كه در نزديكى فاس بر ساحل دريا شهرى است كه به آن بادس مىگويند .
ياقوت در روايتى همچنين آورده كه زاب به استان كوچكى هم كه به آن ريغ مىگفتهاند نيز گفته مىشده و گويد كه ريغ يك كلمهء بربرى است به معنى زمين شورهزار ( سبخه ) . و زاب همچنين به كورهاى بزرگ و رودى تند آب در سرزمين مغرب نيز گفته مىشده كه بر كناره صحراى بزرگ آنجا قرار داشته و داراى شهرهاى گسترده و روستاهايى در دشت بين تلمسان و سجلماسه بوده و
هامش
( 1 ) . معجم البلدان ، ج 2 ، ص 903