روستاهاى آن به سوى جنوب روان بود . و رود زاب بزرگ هم كه مستقيما به دجله مىريخت از همينرود جدا مىشد . رود صراط يا نيل در مسافتى به اندازهء يك روز راه در بالاى شهر واسط به دجله مىريخت و قسمتى از آن هم با زاب پايين در مىآميخت كه آن هم سرانجام وارد دجله مىشد .
البته اين نامها همواره به يك صورت باقى نمانده و بسيارى از آنها در دورههاى مختلف به نامهاى ديگرى تغيير يافتهاند ، چنان كه به گفته ياقوت رود نيل در مسافتى بين شهر نيل تا نعمانيه به نام زاب بالا خوانده مىشد ، و زاب پايين هم به همان رودى گفته مىشده كه ابن سرابيون آن را رود سابس خوانده است . « 1 »
زابها هردو در ساحل شرقى دجله روان بودهاند . و هردو به فاصلهء صد ميل از يكديگر به دجله مىريختهاند . زاب بالا كه زاب بزرگ هم خوانده مىشده از كوههاى واقع بين ارمنستان و آذربايجان سرچشمه مىگرفته و در نزديكىهاى حديثة ( - نوكرد دوران ساسانى ) به دجله مىريخته . ولى سرچشمهء زاب پايين يا زاب كوچك كه آن را به سبب تندى جريانش زاب ديوانه هم مىخواندهاند در سرزمين شهر زور بوده و در نزديكىهاى سنّ به دجله مىريخته . ياقوت گويد زاب بالا بين موصل و اربل روان بود و سرچشمه آن از جايى بوده كه آن را سرزمين مشتكهر خوانده و در حد بين آذربايجان و بابغيش در فاصله بين قطينا و موصل قرار داشته . گويد اصل آن چشمهاى بوده در سر كوهى و از آنجا به درهاى سرازير مىشده و در آغاز رنگ آن به شدت سرخ بوده و چون در كوهستانها و درهها و سنگلاخها جريان مىيافته به تدريج از سرخى رنگ آن كاسته مىشده آن چنان كه چون به دهى به نام باشزّى در دو منزلى موصل مىرسيده به كلى صاف مىشده . اين رود از اينجا در سرزمينى از توابع موصل جريان مىيافته كه ياقوت آن را ارض حفيتون خوانده و از آنجا در استانى به نام المرج از استانهاى موصل روان مىشده و همچنان ادامه مىيافته تا در يك فرسخى حديثه به دجله مىريخته ، و همين است كه به سبب تندى جريانش زاب ديوانه خوانده مىشود .
هامش
( 1 ) . لسترانج : بلدان الخلافة الشرقية ، ص 100 .