اسلام و هم در جامعهء اسلامى همواره يكى از عوامل مهم عمرانى و همچنين پايهاى از پايههاى خدمات ديوانى به شمار مىرفتهاند ، و از آنجا كه از فرهنگ و تربيتى شايسته برخوردار بوده و به عقل و تدبير شناخته مىشدهاند غالبا مورد مراجعهء مردم و مشاورهء فرمانروايان و حكام وقت قرار مىگرفتهاند . توجه به اين نكته و آشنائى اجمالى به اثر اجتماعى اين طبقه و جاى آن در بين طبقات اجتماعى ايران چه پيش از اسلام و چه در جامعهء اسلامى يكى از امورى است كه براى درك صحيح تاريخ دوران انتقال ضرورى مىنمايد . چه بدون رعايت اين نكته بسيارى از اخبار تاريخى آن دوران مبهم و نارسا و گاه نيز نادرست جلوه مىكند . توضيحات زير بدين قصد است كه شايد از اين لحاظ پرتوى اگرچه ضعيف بر تاريخ اين دوران بيفكند .
مقام دهقانان در طبقات اجتماعى ايران
بالاترين درجات اجتماعى در دوران ساسانى از آن واسپوهران بوده . واسپوهران را در عربى اهل البيوتات نوشتهاند و مراد از اهل البيوتات كسانى منتسب به يكى از دودمانهاى هفتگانهء قديمى بودهاند . اين دودمانهاى هفتگانه كه خاندان ساسانى هم يكى از آنها بوده عبارت بودهاند از خاندان ساسانى خاندان قارن ، خاندان سورن ، خاندان اسپهبد ، خاندان اسپنديار ، خاندان مهران ، و خاندان زيك . پس از واسپوهران طبقهء بزرگان قرار داشتهاند . و پس از ايشان آزادان بودهاند . به نظر كريستن سن عنوانهائى كه غالبا در مآخذ اسلامى در سخن از ايران به صورت اهل البيوتات و العظماء و الاشراف مىبينيم به ترتيب ترجمهء عنوانهاى فارسى و اسپوهران و بزرگان و آزادان هستند .
آزادان
دهقانها از طبقهء آزادان بودند و بعد از زيگها قرار مىگرفتند . شهريگ را كه در عربى به صورت شهريج و جمع آن شهارجه درآمده ، يعقوبى رئيس الكورة يعنى