و وقتى چنين ملكاتى در نفس حاصل شد ، قهرا آدمى در عمل باطل خود مغرور مىشود و توجّهى به حق نمىنمايد و حق و باطل در نظرش مشتبه مىشود ، همچنانكه فرعون به بنى اسرائيل و مردم مصر مىگفت :
( يا قَوْمِ أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَ فَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَ لا يَكادُ يُبِينُ فَلَوْ لا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ )
« 1 » ، اى قوم آيا سلطنت مصر از آن من نيست و آيا اين نهرها از زير پاى من جريان ندارد ، آيا اين مرد فقير و بىمقدار كه حتّى نمىتواند درست سخن بگويد ، بهتر است ، يا من ؟ چرا دستبندهاى طلا بر وى انداخته نشده يا چرا فرشتگان به همراهى و كمك او نيامدهاند ؟
فرعون با همين حرفها قوم خود را فريفت و آنها او را اطاعت كردند ) و يا در جاى ديگر گفت :
( ما أُرِيكُمْ إِلَّا ما أَرى وَ ما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ )
« 2 » ، ( من به شما جز آنچه در نظرم درست است نشان نمىدهم و شما را جز به راه هدايت راهنمايى نمىكنم ) .
و اگر ما در اوضاع و احوال نفس خود دقّت كنيم و انصاف بدهيم عادات سوء اگر در نفس ما راسخ شوند ، ما را به ضلالت مىكشانند و حق را بر ما مشتبه مىسازند و خلاصه مطلب اينكه دنيا دار اختيار است و در اين دنيا سعادت حقيقى جز از راه اختيار بدست نمىآيد ،
( إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً )
« 3 » ، ما راه هدايت را به انسان نمايانديم ، حال يا شكر آن را بجا مىآورد و يا كفران مىنمايد ) ، و انسان را حاصلى جز تلاش و عملش نيست و به زودى نتيجهء عملش را مىبينيد ،
( وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى )
« 4 » .
و از طرف ديگر فرمود :
( مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ كانَ يُرِيدُ
هامش
( 1 ) - سوره زخرف ، آيه 54 .
( 2 ) - سورهء مؤمن ، آيه 29 .
( 3 ) - سورهء دهر ، آيه 3 .
( 4 ) - سورهء نجم ، آيه 41 .