ايران و در ساير ممالك آسيا كه در اين كتاب مضمّن است از قلم يكى از فضلاى طراز اوّل از معاصرين و مستخدمين دولت مغول تا چه درجه است ، هرچند بدبختانه فرط مصنوعيّت عبارت و شدّت تكلّف در انشاء كتاب و كثرت تقيّد مصنّف بمراعات جانب لفظ دائما و اهمال جانب معنى مستمرّا تا درجهء از اهمّيّت كتاب نسبت بآندوى ديگر كاسته است ،
از ميان اين كتب ثلاثه فقط كتابى كه تاكنون بطبع رسيده و در محلّ دسترس عموم مىباشد تاريخ وصّاف است كه در سنهء 1269 در بمبئى طبع حجرى بسيار نفيسى از آن نمودهاند ، ولى جهانگشاى و جامع التّواريخ كه زمانا و رتبة البتّه بر وصّاف سمت تقدّم دارند و از وصمت تكلف انشاء و ملال انگيزى عبارت عرى هستند همچنان به حال نسخهء خطّى در زواياى كتابخانها تا اين اواخر باقى مانده و جز براى اشخاص معدودى كه دسترس بدان كتابخانها دارند جمهور ناس را انتفاع از آنها ممكن نبود « 1 » ، خوشبختانه در اين سنوات اخيره اوقاف خيريّهء گيب « 2 » طبع و احياى اين دو كتاب مستطاب را بعهدهء همّت خود گرفت و بر ادباى فارسىزبان و مستشرقين فرنگستان منّتى بىاندازه نهاد ، طبع و تصحيح جامع التّواريخ را ( يعنى مجلّد اوّل
هامش
( 1 ) آنچه در نظر است فقط قسمت مهمّى كه از جهانگشاى تا به حال بطبع رسيده است فصلى است مستخرج از جلد اوّل جهانگشاى كه مأسوف عليه شفر (Ch . Schefer) از مستشرقين فرانسه در جلد دوّم از « قطعات منتخبهء فارسى » (Persane Chrestomathie) مندرج نموده است و اين فصل شاغل است قريب 63 صفحه از كتاب مزبور را ( ص 106 - 169 ) و مطابق است با ص 58 س 15 - ص 140 س 19 از جهانگشاى مطبوع حاضر ، و شفر مذكور مقدارى حواشى و توضيحات نيز به زبان فرانسه بر متن مزبور افزوده است ( ص 155 - 193 از قسمت فرانسوى كتاب مزبور ) ،
( 2 ) يكى از مستشرقين انگليس موسوم بمستر گيب (Mr . Gibb) كه در عنفوان جوانى وفات نمود و در حال حياة دائما بعلوم و ادبيّات السنهء شرقيّه اشتغال داشت مادرش از غايت محبّتى كه نسبت به فرزند خود داشت مبلغى معيّن از مال خود براى تخليد ذكر و ابقاء اسم او مفروز نموده منافع آن را باستحضار چند نفر از امناى مستشرقين وقف طبع كتب مفيدهء عربيّه و فارسيّه و تركيّه نمود و تابحال قريب بيست جلد كتاب بمصارف اين اوقاف از طبع خارج شده است ،