تفاوت درجهء فاحشى را كه ما بين كتب و تآليف قبل از استيلاى مغول و كتب و آثار بعد از آن نمايان است البتّه ملاحظه كردهاند ،
معهذا كلّه غريب اين است كه يك شعبهء مخصوصى از ادبيّات يعنى فنّ تاريخ در عهد مغول رواجى تمام گرفت و ترقّى عظيم نمود و كتب نفيسه از بهترين كتب تاريخيّه كه تاكنون به زبان پارسى نوشته شده است در آن تأليف شد از قبيل همين كتاب يعنى تاريخ جهانگشاى لعلاء الدّين عطا ملك الجوينى كه در حدود سنهء 658 تأليف شده « 1 » ، و تاريخ كبير عديم النّظير موسوم بجامع التّواريخ لرشيد الدّين فضل اللّه وزير غازان و اولجايتو كه در حدود سنهء 710 تأليف شده است « 2 » ، و كتاب تجزية الأمصار و تزجية الأعصار معروف بتاريخ وصّاف لعبد اللّه بن فضل اللّه الشّيرازى كه در حدود سنهء 728 تأليف شده « 3 » ، و تاريخ گزيده لحمد اللّه بن ابى بكر بن احمد بن نصر المستوفى القزوينى كه خلاصه و تقليد مانندى است از جامع التّواريخ و در سنهء 730 تاليف شده « 4 » ، و تاريخ كبير منظوم موسوم بظفرنامه تأليف همو كه عبارت است از 75000 بيت در بحر تقارب به طرز شاهنامه ( 25000 بيت در تاريخ عرب و 20000 در تاريخ ايران و 30000 در تاريخ مغول ) و در سنهء 735 تأليف شده است « 5 » ، و كتاب روضة اولى الألباب فى تواريخ الأكابر و الأنساب معروف بتاريخ بناكتى لأبى سليمان داود بن ابى الفضل محمّد البناكتى كه در سنهء 717 تأليف شده « 6 » ، و نظام التّواريخ كه تاريخ مختصرى است در طبقات مختلفهء سلاطين ايران لقاضى القضاة ناصر الدّين ابى سعيد عبد اللّه بن عمر بن علىّ
هامش
( 1 ) شرح اين فقره خواهد آمد ان شاء اللّه ،
( 2 ) رجوع كنيد بفهرست نسخ فارسيّهء موزهء بربطانيّه تأليف ريو ص 74 ،
( 3 ) ايضا ص 161 - 163 ،
( 4 ) ايضا ص 81 ،
( 5 ) رجوع كنيد بذيل فهرست نسخ فارسى موزهء بربطانيّه تأليف ريو ص 172 - 174 ، يك نسخهء بسيار ممتاز نفيسى از اين كتاب در موزهء بربطانيّه موجود است ،
( 6 ) فهرست نسخ فارسيّهء موزهء بربطانيّه تأليف ريو ص 80 ،