هنوز سالى بيش از مدت اقامت مرحوم قزوينى در پاريس نگذشته بود كه مشروطيت جوان ايران بر اثر دشمنى روسيهء تزارى و اقدامات بلا رويهء محمد على ميرزا به حال وقفه افتاد و آزاديخواهان و مشروطهطلبان يا مقتول شدند و يا به اين طرف و آن طرف گريختند . از آنجمله عدهاى نيز براى استيفاى حقوق از دسترفته و رساندن فرياد مظلومانهء خود به گوش آزاديخواهان دنيا و برگرداندن مشروطه ، بسويس و انگلستان و فرانسه پناه آوردند و در اين كار مرحوم براون و يك عدهء ديگر از عدالتپرستان ممالك آزاد اروپا معين و معاضد ايشان شدند . مرحوم قزوينى نيز آنچه توانست در اين راه كرد و در اين مرحله غالبا راهنما و دستيار آزاديخواهان تبعيد شدهء ايران بود تا آنكه مجاهدين طهران را فتح كردند و بار ديگر اصول مشروطيت در ايران مستقر گرديد .
مرحوم قزوينى يك سال گذشته از شروع جنگهاى بينالمللى اول بدعوت آقاى تقىزاده كه در برلين سرپرست كميتهء ايرانى آلمان بودند و روزنامهاى بنام كاوه بطرفدارى از اتحاد اسلام و آلمان و اطريش و بدشمنى با روس و انگليس منتشر ميساختند بهمراهى مرحوم حسينقلى خان نواب كه به سمت سفارت ايران در آلمان انتخاب شده بود از پاريس به طرف آلمان حركت كرد و از طريق سويس در 18 ذى الحجه 1333 ( 27 اكتبر 1915 ) ببرلين رسيد و تا پايان آن جنگها بلكه مدتى بعد از آن در آن شهر ماند و در تمام اين مدت اوقات او بمطالعهء نسخ خطى عربى و فارسى كتابخانهء سلطنتى پاىتخت آلمان و معاشرت با فضلاى مستشرقين آن مملكت و اعضاى كميتهء ايرانى برلين و كمك بروزنامهء كاوه و مصاحبت با آقاى تقىزاده ميگذشت و با اينكه آرزوئى جز خاتمه يافتن جنگ و ادامهء تصحيح و انتشار بقيه تاريخ جهانگشاى جوينى نداشت مراجعت آن مرحوم بپاريس براى اتمام كار جهانگشا بعلل موانعى كه بر اثر جنگ پيشآمده بود و عادى نشدن روابط بين ممالك متحاربه تا يك سال پس از خاتمهء محاربات يعنى تا سال 1920 ميلادى بتأخير افتاد و تنها در اين تاريخ اخير بود كه معظم له بدعوت دوست ديرينهء خود مرحوم ميرزا محمد عليخان فروغى و تسهيلاتى كه از طرف او فراهم گرديد توانست از برلين بپاريس برگردد و دنبالهء از دست
تاريخ جهانگشاى جوينى ( فارسى ) ( ط دنياى كتاب ) — صفحة مقدمهء مصحح 7
مساهمون: عطا ملك جوينى
صمقدمهء مصحح ٧