عقليه عقايد سخيفه فلاسفه را پيروى نمودند و آن عقايد را در بين عامهء ناس مشتهر ساختند و نسبت آنها را به سيد دادند و بعضى از مذاهب مختلفه نيز آنها را در اين مسلك معاضدت نمودند و اينمسئله اگرچه در نفوس مردمانى كه عارف باحوال و عقايد سيد بودند اثرى نبخشيد ولى تا يك درجه او را در نزد عوام متهم ساخت سيد جمال الدين علاوهبر مقامات فضلى و علمى از عوالم سياسى نيز بىبهره نبوده و ميل مفرطى بدخول در فن پلتيكى داشت و چون در آن ايام مداخله انگليسها در مصر اوضاع پلتيكى آنجا را منقلب و استقلالش را منهدم ساخته بود سيد خواست تغييرى در احوال آنجا دهد و آن مملكت را مستخلص سازد بمناسبت عضويت و رياستى كه در يكى از اجتماعات و مجامع فراماسونى داشت به ترتيب نشرهاى فرانسه انجمنى تشكيل داد اصحاب و دوستان خود را از علما و اعيان و غيرهم در آن انجمن دعوت نمود و قريب سيصد نفر در آنجا عضويت يافتند و بواسطه تعدياتى كه از انگليسها نسبت بابناء وطنش شده بود عداوتى مفرط با آنها داشت و جهادا با آنها اظهار معادات مينمود چنان كه از سلوكشان با او در هند اين مسئله خوب مكشوف ميگردد پس لوايحى بر ضد انگليسها منتشر نمود و آن لوايح را در روزنامجات به زبان انگليسى ترجمه نمودند و باندازهء جالب دقت نظر سياسيون ملت انگليس گرديد كه مستر كلادستون بنفسه در مقام مدافعه از آن لوايح برآمد پس رفتهرفته كار انجمن بالا گرفت و گونسل انگليس را بوحشت انداخت مشار اليه بحكومت مصر رسيد سعايت نمود و نيز جماعتى را براى افساد در انجمن فرستاده در اين بين نيز احوال مصر روى به سختى نهاد و انقلاباتى در آنجا بظهور پيوست كه بر قوت اتهام سيد افزود پس از پيشگاه خديوى توفيق پاشا امر باخراج او و ملازمش ابو تراب را صادر نمود و مشار اليه سنه ( 1296 ) هجرى مطابق ( 1879 ) ميلادى از مصر مهاجرت نموده بهندوستان آمد و در حيدرآباد دكن اقامت جست و در آنجا رسالهء در ردّ مذهب دهريين تصنيف نمود و در آنجا بود تا اينكه فتنه عرابى پاشا در مصر شروع شد آن هنگام حكومت هند مشار اليه را از حيدرآباد بكلكته خواست و در آنجا اقامتش داده تا اينكه كار مصر يكسره شد و جنگ انگليس در آنجا به آخر رسيد پس او را اختيار مهاجرت و مسافرت بهرجا كه خواهد دادند مشار اليه ميل مسافرت اروپ نمود و اول مسافرتش بلندن اتفاق افتاد چند روزى در آنجا توقف نموده به سمت پاريس حركت كرد در اين مسافرت شيخ محمد عبده مفتى ديار مصر با او موافقت و مرافقت نمود و باهم وارد پاريس شدند پس انجمن وطنيه عروة الوثقى كه در مصر تشكيل يافته بود روزنامهء دائر بر دعوت مسلمين بسوى اتحاد اسلامى از او استدعا نمودند مشار اليه روزنامهء موسوم بعروة الوثقى تأسيس و دوست قديمى و واقعى خود شيخ محمد عبده را بتحرير آن نامزد فرمود هجده نمره از آن روزنامه را منتشر ساخت و در عالم اسلاميت وقعى شايان حاصل نمود انگليسها آن روزنامه را سخت تعاقب نمودند و با كمال سختى انتشار آن را در هند مانع شدند و بدينجهت به همان نمره هجدهم اختتام يافت مشار اليه در مدت سه سال توقف در پاريس مقالاتى در پولتيك روس و انگليس و عثمانى و مصر انتشار داد كه غالبى از آنها را در جرايد انگليسى ترجمه و ضبط نمودهاند و در بين او و حكيم فرانسوى دينان مناظراتى در اصول اسلاميه و ساير علوم اتفاق افتاد كه او را مجبور بتصديق بعلوّ مقام علميت و اتقان برهان و حجت خود نمود پس براى جواب از سؤال لرد چرچيل و لرد سالسبورى در خصوص حضرت مهدى ( عج )
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 58
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٥٨