شناخته شده بود سفر كند اما تقدير وى را از كرمان بتهران انداخت ، بقول او « بالاخره در محرم 1309 قمرى از شهر كرمان هجرت كرده چون ميل داشتم قدرى هم تحصيل حكمت الهى كرده باشم بتهران آمدم « 1 »
2 - ناظم الاسلام كرمانى در تهران - بقول وى از كرمان بتهران آمد چون شوق تحصيل حكمت الهى داشت بدرس ميرزاى جلوهء معروف در تهران حاضر شد ولى در آن حوزه توفيق استفادهء زياد حاصل نكرد و استفادهء كامل در حوزهء درس مرحوم سيد شهاب الدين شيرازى بهرهء وى گرديد ( بعقيدهء نگارنده ناظم الاسلام هيچگاه در حكمت نه تبحر بلكه اطلاع كامل و كافى هم حاصل نكرد و به همان علوم مقدماتى و ادبى و اصول و فقه در حدود معالم و شرايع كه درس ميداد شناخته شده بود ) .
در حوزهء درس مرحوم حاج ميرزا حسن آشتيانى و مرحوم حاج شيخ هادى نجمآبادى نيز حاضر ميشد و بقول وى از آن دو بزرگوار فوايد كلى برد .
چندى كه از ورود وى بتهران گذشت موضوع رژى و تنباكو پيش آمد و در همهء كشور شورى برپا كرد صاحب ترجمه هم در آنواقعه جزو طلاب و مدرسين فاضلى بوده كه شورى در سر داشته و در تعقيب آن قضيه پس از سالى چند جزو طلاب و گويندگانى مىشود كه دم از تجددخواهى ميزدهاند ، بر ما بديهى است كه چند چيز موجب مجاهدهء ناظم الاسلام در راه آزادى بوده كه اهم آن از اين قرار است :
اول - ذوق فطرى و شور درونى كه بالفطره حرارتى در نهاد داشت خاصه كه با ياد آوردن ستمهاى سرسلسلهء قاجار بكرمان و ادامهء ستم در اعصار بعد در آن مرزوبوم آن آتش را در درون مشتعلتر ميكرد .
دوم - معاشرت وى در كرمان با ميرزا آقا خان كرمانى معروف خاصه كه ويرا بديدهء استادى مينگريست و سخنان هر استادى طبعا در شاگرد اثر مخصوص دارد .
سوم - معاشرت وى در تهران با مجتهدين خوشذوق و مخالف با استبداد و مطالعه و تتبع وى در آثار قلمى مناديان حريت و پيروى از اساتيد همشهرى خود امثال ميرزا آقا خان و ميرزا احمد مشرف كرمانى « 2 » و شيخ احمد روحى در راه قانونخواهى .
گذشته از اين موجبات و علل ديگر شايد اهانتهاى چند سالهاى كه كرمانيان مقيم تهران پس از قتل ناصر الدين شاه تحمل كردند در بيدار كردن حس آزاديخواهى صاحب تاريخ بيدارى ايرانيان
هامش
( 1 ) بايد دانست كه در آنموقع محصلين روشنفكر حكمت و معقول غالبا بديدهء تحقير بطلاب فقه و اصول و منقول مينگريستند از اين جهت طلّاب خوشذوق منقول براى رهائى از اين حال مدتى از وقت خود را صرف معقول نيز ميكردند .
( 2 ) شخص نامبرده يكى از آزاديخواهان ثابت قدم و بسيار فاضل و صريح اللهجه بود كه سالها در زندان انبار شاهى بسر برد و تاكنون هم در ايران مجهول القدر مانده براى اطلاع كامل برحال وى ، بايد بكتاب « كرمانيان نامى » تأليف هاشمى مراجعه كرد .