بهرحال مجلّداتى از اين تاريخ بطور هفتگى بقطع خشتى ( هر جزوهء شانزده صفحه در هفته به خط نسخ و حواشى و پاورقى به خط نستعليق با چاپ سنگى و نقاشى صورت اشخاص بالنسبه خوب در تهران چاپ و نشر يافته بود و جلد سوم ناتمام مانده زيرا كه آنچه جستجو شد بيش از 96 صفحه از جلد سوم بدست نيامد و اگر هم چاپ شده باشد ما را بر آن اطلاعى نيست و چون به صورتى كه تصريح گرديد اين كتاب انتشار يافته بود ( يعنى به صورت يك جريدهء هفتگى كه علّت اينهم عدم توانائى مؤلف آن بوده كه نميتوانسته يكباره آن را به صورت كتاب تاريخ مستقلى بچاپ برساند ) دورهء كامل آنكه بدون افتادگى باشد در كمتر جائى وجود داشت و كم شدن نسخ و كمى نسخهء كامل آن ايجاب ميكرد كه بار ديگر تجديد چاپ شود ازينرو همواره نگارنده در اين انديشه بود كه اقدامى كند تا با قسمتهاى چاپ نشدهء اين كتاب يكباره به صورت كاملترى از سر تا به آخر چاپ شود ، در اينجا بىمناسبت نيست كه شرحى راجع بقسمتهاى چاپ نشده نيز بنگاريم . وسيلهء اطلاع نگارند ، بر وجود مجلداتى خطى و چاپ نشده از تاريخ بيدارى ايرانيان شخص مؤلف آن ناظم الاسلام بود . آنمرحوم در كرمان در سال 1336 و 1337 قمرى هجرى مجلس ذكر مصيبتى داشت ، يك شب پس از خاتمهء مجلس به تكليف وى با دوست و همدرس قديم خود جناب آقاى لقمان نفيسى مدير كل سابق وزارت دارائى در نزد او نشستيم مرحوم ناظم الاسلام بما گفت « من دو كتاب دارم هروقت توانستيد نگذاريد آن دو از ميان برود و آن را بچاپ برسانيد ، اول مقامات حريرى است كه بر حسب خواهش ميرزا على اصغر خان اتابيك اعظم آن را ترجمه كردهام و به خط نسخ ممتاز متن و به خط نستعليق ريز ترجمهء آن در زير خطوط روى كاغذى كه مناسب براى چاپ و برگردانيدن روى سنگ چاپ است نوشته و تهيه شده ، دوم بقيهء تاريخ بيدارى ايرانيان است كه مشتمل است بر حوادث استبداد صغير » .
و آنگاه هردو كتاب را بما ارائه داد ، اوراق مقامات حريرى در كمال امتياز بود كه متأسفانه گويا باقى نمانده و از ميان رفته است .
من همواره اين وصيت ناظم الاسلام را كه گويا هفتهء چند قبل از وفاتش بود بخاطر داشتم تا پس از سالها كه توفيق يافتم و توانستم گامى چند در راه انجام وصيت آنمرحوم بردارم .
پس از مختصر معرفى از قسمتهاى چاپ نشده بشرح اقدامى كه براى چاپ قسمتهاى غير مطبوع شده خواهيم پرداخت .
قسمتى را كه بچاپ نرسيده نميتوان مجلدات تقسيمبندى شدهء منظمى فرض كرد ، با آنكه مؤلف در عنوان جلد اول چاپ شده آن را تاريخ بيدارى ايرانيان مشتمل بر ده كتاب ناميده و معرفى كرده و با آنكه در آغاز صفحهء نخست چنين نگاشته « چون بندهء نگارنده بزحمات بسيار و صدمات بيشمار ده جلد تاريخ بيدارى ايرانيانرا كه محتوى بر وقايع مشروطيت است نوشته و پارهء از كتاب اول آن را در روزنامهء ( كوكب درّى ) درج و نشر دادم عازم بودم كه بقيهء آن را براى زمان بعد از خود گذارم كه مانعى از نشر مطالب آن ابدا نباشد » چنان مستفاد مىشود كه توفيق تقسيمبندى مجلدات بلكه بپايان رسانيدن يكسر مجلدات را نيافته است .
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة مقدمه 23
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
صمقدمه ٢٣