رويهمرفته اين كتاب كتابى است كه قابل تجديد چاپ بود و از قسمتهاى سودمند آن نامههاى مجتهدين و علماء و مرحوم سيد جمال الدين است كه همان نامهها مبداء تغييرات سياسى كلى كشور گرديد و اگر وجود اين كتاب و دقت مؤلف در ثبت و درج آن نميبود احتمال كلى داشت كه بعض آن نامهها از ميان ميرفت و يا در كليهء آن تحريف و تصحيفى راه مييافت .
در آغاز اين كتاب از ميانهء حوادث مقدم بر مشروطه و بيدارى ايرانيان نخست بشرح موضوع انحصار دخانيات و تنباكو در ذيل عنوان ( در بيان واقعهء رژى ) پرداخته شده است كه اهم وقايعى بوده كه بفتح روحانيون و ارباب عمائم و شكست دربار ناصر الدينشاه منتهى گرديد و پس از چهل و اند سال سلطنت مطلقه همينهء ناصر الدينشاه و وزراء مستبد او را درهم شكست و به اشخاص روشنفكر جرئت داد كه بموضوعات اساسى مهمترى بپردازند گرچه تا حدى از بحث ما خارج است ولى بىمناسبت نيست كه اشعار داريم كه چنان كه كموبيش از تاريخ موضوع بحث ما نيز مستفاد مىشود . پس از آن واقعه و قتل ناصر الدينشاه نخست بعض طلاب فاضل برهنمونى نهانى مجتهدين اصلاحطلب شروع بتشكيل جلسات به ظاهر بحث و به باطن تبليغ كردند ، در آن جلسات آيات و اخبار و احاديث مناسب با مقصود قلبى خود را عنوان و چون از افراد جلساء خود اطمينان حاصل ميكردند كه در ميانشان جاسوس دربار وقت وجود ندارد شروع باقدامات جدىترى از قبيل ارسال نامه بولايات و نشر اعلاميه و شبنامه ميكردند و انجمنهائى بنام انجمن مخفى تشكيل ميدادند و اين انجمنها را اگر بر خلاف تصور مؤلف تاريخ بيدارى علت كلى و مبداء اصلى تحولات ندانيم بايد آن را بىاثر در استقرار مشروطيت هم تصور نكنيم .
باز برگرديم بموضوع كتاب - آنچه معلوم است اكثر مطالب مجلدات چاپ شده چند سال قبل از اقدام بطبع تهيه شده بوده بدليل اينكه قسمتى از مطالب آن در روزنامهء كوكب درّى « 1 » كه بمديرى ناظم الاسلام در تهران چاپ و نشر ميشده و گاه ريشهء بعض موضوعات آن نيز در روزنامهء هفتگى نوروز « 2 » كه مقدم بر كوكب درّى تأسيس يافته بود ديده شده رجحانى كه اين نشريه دارد اين است كه اين در حكم تاريخ است و آن دو دو روزنامهء هفتگى خيلى عادى بشمارند كه مناسب با مقتضيّات عصر و حدود فكر ناشر آن بودهاند .
هامش
( 1 ) كوكب درّى مقارن مشروطيت در سالهاى 1323 و 24 و 25 قمرى هجرى در تهران بطور هفتگى غالبا در هشت صفحهء نيم ورقى ( بقطع جريدهء حبل المتين كه معروف است ) با خط نسخ و چاپ سنگى طبع ميگرديد و سالى چهل شماره انتشار مىيافت و محل ادارهء آن مدرسهء اسلام بوده است ، مقالات كوكب درّى تا اندازهاى متنوّع و از حيث عبارت هم بر تاريخ بيدارى كه تمامش بقلم ناظم الاسلام است برترى دارد و غلط چاپى تاريخ بيدارى از آن كمتر است .
( 2 ) نوروز بطور هفتگى در هشت صفحهء كوچك 21 در 17 سانتيمتر به خط نسخ چاپ سنگى بمديرى ناظم الاسلام كرمانى و دبيرى ميرزا كاظمخان طبيب كرمانى در تهران از ذى الحجهء 1320 قمرى هجرى انتشار يافت . جاى ادارهء آن در محلهء سنگلج گذر در خانگاه بوده و رويهمرفته كوكب درّى بر اين روزنامه برترى داشته است .